bir

Bitigçi Sözlük Maddesi

bir

(isim, sıfat, zarf)
· 11 meanings

Sayma dizisini başlatan; belirsizlik, teklik ve eşitlik de bildiren söz.

  1. 1.

    İlk sayı

    (isim) Sayma dizisinin ilk basamağını oluşturan tam sayı; yek.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.11.2026 15:01:37 · Türkiye saati (UTC+3)
  2. 2.

    Rakam adı

    (isim) Arap rakamıyla 1, Roma rakamıyla I biçiminde yazılan işaretin adı.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.11.2026 15:01:37 · Türkiye saati (UTC+3)
  3. 3.

    Tek sayıda

    (sıfat) Adını önüne aldığı varlıktan yalnızca tek tane bulunduğunu gösteren.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.11.2026 15:01:37 · Türkiye saati (UTC+3)
  4. 4.

    Beraber

    (zarf) → beraber.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.11.2026 15:01:37 · Türkiye saati (UTC+3)
  5. 5.

    Belirsizlik sıfatı

    (sıfat) Adın önüne gelip onu belirsiz ve tanımlanmamış tek örnek olarak sunan.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.11.2026 15:01:37 · Türkiye saati (UTC+3)
  6. 6.

    Tek, eşsiz

    (sıfat) Benzeri ya da ortağı olmayan.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.11.2026 15:01:37 · Türkiye saati (UTC+3)
  7. 7.

    Same

    (sıfat) Karşılaştırılan şeyler arasında ayırt edici fark gözetilmediğini anlatan; denk.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.11.2026 15:01:37 · Türkiye saati (UTC+3)
  8. 8.

    Ortak

    (sıfat) Paylaşılan, iki ya da daha çok kişiye aynı anda ait bulunan.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.11.2026 15:01:37 · Türkiye saati (UTC+3)
  9. 9.

    Kez

    (zarf) Eylemin yalnızca tek sefer yapıldığını ya da yapılmasının istendiğini bildiren.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.11.2026 15:01:37 · Türkiye saati (UTC+3)
  10. 10.

    Yalnızca

    (zarf) → yalnızca.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.11.2026 15:01:37 · Türkiye saati (UTC+3)
  11. 11.

    Pekiştirme

    (zarf) Önüne geldiği sözcüğün anlattığı niteliği vurgulayıp abartılı etki katar.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.11.2026 15:01:37 · Türkiye saati (UTC+3)

ADVANCED ANALYSES

Historical vocabulary

Patterns across historical periods of Turkish

Open / close

Earliest historical attestation: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

720–735 · Orkhon Turkish kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orkhon Turkish

    Historical source

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: bir · sayı

    Dönem anlamı

    Doğal sayıların ilki; tek bir varlığı gösteren sayı.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Open primary-text attestations (2)
    bil(i)g : (a)nta öyür (e)rm(i)ş: (KT G6) (e)dgü : bilge : kişig : (e)dgü : (a)lp kişig : yor(ı)tm(a)z : (e)rm(i)ş : bir kişi : y(a)n(ı)ls(a)r : ug(u)şı : bod(u)nı : bişükine : t(e)gi : kndm(a)z :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    yış : ol(u)rs(a)r : b(e)ngü : il tuta : ol(u)rt(a)çı s(e)n : türük : bod(u)n : tok (a)rk(u)k s(e)n : âçs(ı)k : tos(ı)k öm(e)z s(e)n : bir : tods(a)r : âçs(ı)k : öm(e)z s(e)n : (a)nt(a)g(ı)n(ı)n :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Open supporting sources (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Current dictionary

    Biçim: bir

    1. güncel anlam

    Sayma dizisinin ilk basamağını oluşturan tam sayı; yek.

    2. güncel anlam

    Arap rakamıyla 1, Roma rakamıyla I biçiminde yazılan işaretin adı.

    3. güncel anlam

    Adını önüne aldığı varlıktan yalnızca tek tane bulunduğunu gösteren.

    4. güncel anlam

    → beraber

    5. güncel anlam

    Adın önüne gelip onu belirsiz ve tanımlanmamış tek örnek olarak sunan.

    6. güncel anlam

    Benzeri ya da ortağı olmayan.

    7. güncel anlam

    Karşılaştırılan şeyler arasında ayırt edici fark gözetilmediğini anlatan; denk.

    8. güncel anlam

    Paylaşılan, iki ya da daha çok kişiye aynı anda ait bulunan.

    9. güncel anlam

    Eylemin yalnızca tek sefer yapıldığını ya da yapılmasının istendiğini bildiren.

    10. güncel anlam

    → yalnızca

    11. güncel anlam

    Önüne geldiği sözcüğün anlattığı niteliği vurgulayıp abartılı etki katar.

Method and dating limitations

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orkhon Turkishbirsayı

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Doğal sayıların ilki; tek bir varlığı gösteren sayı.

Çağdaş arama bağı: bir · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bir (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 6., 8. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 2., 4., 5., 7., 12. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 32., 33., 36. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 4., 6. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 30., 31., 40. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, güney yüzü, 1. satır

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Corpus lines from historical sources

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

(e)rm](i)ş : (e)dgü [bil]ge : kişig : (e)dgü : (a)lp : kişig : yo[r(ı)tm(a)z]: (e)rm(i)ş : bir kişi: y(a)n(ı)ls[(a)r] ug(u)şı bod(u)n[ı biş]ükine : t(e)gi : kııd[m(a)z]

Orkhon Turkish · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A

ol(u)rt(a)ç]ı s(e)n : türük : bod(u)n : tok (a)rk(u)k s(e)n : âçs(a)r : tos(ı)k : öm(e)z s(e)n : bir : tods(a)r : âçs(ı)k : öm(e)z s(e)n : (a)nt(a)g(ı)n(ı)n : üç(ü)n : ig(i)dm(i)ş : k[(a)g(a)n(ı)n(ı)n]

Orkhon Turkish · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A

Source publications and reading notes

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · bir

Note: The sentences in this section are selected automatically by the corpus sentence-selection algorithm. Their views, wording and content belong to the source texts; they do not bind Bitigçi or represent its views or position.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Selected answers explaining dictionary information together with live BD measurements.

Open all
Spelling and Variants Verified relationships, frequency by period and usage share

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

Earliest Attestation and Dispersion Source publication dates, confidence level and stages of dispersion

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.