bir

Bitigçi Sözlük Maddesi

bir

(isim, sıfat, zarf)
· 11 anlam
  1. 1.

    (isim) Sayıların ilki; yek.

  2. 2.

    (isim) Bu sayıyı gösteren 1 ve I rakamlarının adı.

  3. 3.

    (sıfat) Bu sayı kadar olan.

  4. 4.

    (zarf) → beraber.

  5. 5.

    (sıfat) Herhangi bir varlığı belirsiz olarak gösteren (sayı).

  6. 6.

    (sıfat) Eşi bulunmayan.

  7. 7.

    (sıfat) Değer, önem ve nitelik bakımlarından birbirinden farksız, birbirine eşit, birbirine benzer.

  8. 8.

    (sıfat) Ortaklaşa olan.

  9. 9.

    (zarf) Bir kez.

  10. 10.

    (zarf) → yalnızca.

  11. 11.

    (zarf) Sıfat, isim veya zarf olan bir kelimenin başına geldiğinde kelimenin anlamını güçlendirir.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: bir · sayı

    Dönem anlamı

    Doğal sayıların ilki; tek bir varlığı gösteren sayı.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    bil(i)g : (a)nta öyür (e)rm(i)ş: (KT G6) (e)dgü : bilge : kişig : (e)dgü : (a)lp kişig : yor(ı)tm(a)z : (e)rm(i)ş : bir kişi : y(a)n(ı)ls(a)r : ug(u)şı : bod(u)nı : bişükine : t(e)gi : kndm(a)z :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    yış : ol(u)rs(a)r : b(e)ngü : il tuta : ol(u)rt(a)çı s(e)n : türük : bod(u)n : tok (a)rk(u)k s(e)n : âçs(ı)k : tos(ı)k öm(e)z s(e)n : bir : tods(a)r : âçs(ı)k : öm(e)z s(e)n : (a)nt(a)g(ı)n(ı)n :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: bir

    1. güncel anlam

    Sayıların ilki; yek

    2. güncel anlam

    Bu sayıyı gösteren 1 ve I rakamlarının adı

    3. güncel anlam

    Bu sayı kadar olan

    4. güncel anlam

    → beraber

    5. güncel anlam

    Herhangi bir varlığı belirsiz olarak gösteren (sayı)

    6. güncel anlam

    Eşi bulunmayan

    7. güncel anlam

    Değer, önem ve nitelik bakımlarından birbirinden farksız, birbirine eşit, birbirine benzer

    8. güncel anlam

    Ortaklaşa olan

    9. güncel anlam

    Bir kez

    10. güncel anlam

    → yalnızca

    11. güncel anlam

    Sıfat, isim veya zarf olan bir kelimenin başına geldiğinde kelimenin anlamını güçlendirir

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesibirsayı

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Doğal sayıların ilki; tek bir varlığı gösteren sayı.

Çağdaş arama bağı: bir · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bir (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 6., 8. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 2., 4., 5., 7., 12. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 32., 33., 36. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 4., 6. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 30., 31., 40. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, güney yüzü, 1. satır

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

(e)rm](i)ş : (e)dgü [bil]ge : kişig : (e)dgü : (a)lp : kişig : yo[r(ı)tm(a)z]: (e)rm(i)ş : bir kişi: y(a)n(ı)ls[(a)r] ug(u)şı bod(u)n[ı biş]ükine : t(e)gi : kııd[m(a)z]

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A

ol(u)rt(a)ç]ı s(e)n : türük : bod(u)n : tok (a)rk(u)k s(e)n : âçs(a)r : tos(ı)k : öm(e)z s(e)n : bir : tods(a)r : âçs(ı)k : öm(e)z s(e)n : (a)nt(a)g(ı)n(ı)n : üç(ü)n : ig(i)dm(i)ş : k[(a)g(a)n(ı)n(ı)n]

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · bir

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Bu Madde Hakkında Sorular ve Yanıtlar

Sözlük bilgisi ile canlı BD ölçümlerini birlikte açıklayan seçilmiş yanıtlar.

Tümünü aç
Anlam ayrımı Anlam / Tanım

Bir güzel yıkamak derken bir neden sayı bildirmez?

Çünkü burada bir, ardından gelen sözcüğün anlamını güçlendirir. Bitigçi bu kullanımı ayrı bir anlam olarak verir: sıfat, ad ya da zarf olan bir sözcüğün başına gelen bir, onun anlamını pekiştirir. Bir güzel yıkamak, iyice ve özenle yıkamaktır.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.