düzen

Bitigçi Sözlük Maddesi

düzen

(isim, müzik, toplum bilimi, mecaz, ağızlardan)
· 10 meanings
  1. 1.

    (isim) Belli yöntem, ilke veya yasalara göre kurulmuş olan durum; nizam, sistem.

  2. 2.

    (isim) Soyut ve somut nesnelerin bir sıraya, bir hedefe, bir amaca göre sıralanmış hâli; konsept.

  3. 3.

    (isim) Sıralanış biçimi; tertip, kombinasyon.

  4. 4.

    (isim) Bir devletin belli başlı ilkeleri bakımından yönetimde tuttuğu yol, yönetim biçimi; rejim.

  5. 5.

    (isim, mecaz) Bir kimseye, bir kuruluşa karşı toplu olarak alınan gizli karar; komplo.

  6. 6.

    (isim, mecaz) Topluca ve gizlice yürütülen herhangi bir plan; dolap, fırıldak, kapan (I), kapanca (I), komplo, üçkâğıt.

  7. 7.

    (isim, müzik) → akort.

  8. 8.

    (isim, toplum bilimi) Toplumsal bir yapı içinde ögelerin bütüne, bütünün ögelere ve ögelerin birbirlerine göre ilişkileri.

  9. 9.

    (isim, ağızlardan) Alet edevat takımı.

  10. 10.

    (isim, ağızlardan) Bez dokuma tezgâhı.

ADVANCED ANALYSES

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 103 · Tarihsel Derlem

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1069–1070 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: biçim değişimi ve anlam daralması

  1. 1

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: törü · ad

    Dönem anlamı

    Toplumsal ve siyasal yaşamı düzenleyen, uyulması beklenen gelenek, yasa ve düzen bütünü.

    biçim değişimi ve anlam daralması

    Kutadgu Bilig’de törü, hükümdarın ülkeyi ve halkı yönetirken gözettiği bağlayıcı düzen ve hukuk çerçevesini anlatır.

    Günümüze uzanan değişim

    Törü > töre gelişiminde çağdaş anlam gelenek ve görenek çevresinde daralmış; tarihsel yasa ve yönetim kapsamı gerilemiştir.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    ajun inçke tegdi tüzüldi törü törü birle atın ḳopurdı örü

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 103 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    ajunḳa apa inmişinde berü uḳuşluġ uru keldi eḍgü törü

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 219 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: düzen

    1. güncel anlam

    Belli yöntem, ilke veya yasalara göre kurulmuş olan durum; nizam, sistem

    2. güncel anlam

    Soyut ve somut nesnelerin bir sıraya, bir hedefe, bir amaca göre sıralanmış hâli; konsept

    3. güncel anlam

    Sıralanış biçimi; tertip, kombinasyon

    4. güncel anlam

    Bir devletin belli başlı ilkeleri bakımından yönetimde tuttuğu yol, yönetim biçimi; rejim

    5. güncel anlam

    Bir kimseye, bir kuruluşa karşı toplu olarak alınan gizli karar; komplo

    6. güncel anlam

    Topluca ve gizlice yürütülen herhangi bir plan; dolap, fırıldak, kapan (I), kapanca (I), komplo, üçkâğıt

    7. güncel anlam

    → akort

    8. güncel anlam

    Toplumsal bir yapı içinde ögelerin bütüne, bütünün ögelere ve ögelerin birbirlerine göre ilişkileri

    9. güncel anlam

    Alet edevat takımı

    10. güncel anlam

    Bez dokuma tezgâhı

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı TürkçesitörüadAnlamdan eşleşti: düzen
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: törü

Transkripsiyon notu: Kaynak yayının işaretsiz çevriyazısı aynen korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Toplumsal ve siyasal yaşamı düzenleyen, uyulması beklenen gelenek, yasa ve düzen bütünü.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de törü, hükümdarın ülkeyi ve halkı yönetirken gözettiği bağlayıcı düzen ve hukuk çerçevesini anlatır.

Anlamsal gelişim notu: Törü > töre gelişiminde çağdaş anlam gelenek ve görenek çevresinde daralmış; tarihsel yasa ve yönetim kapsamı gerilemiştir.

Çağdaş arama bağı: töre · biçim değişimi ve anlam daralması · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • törü (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 800. beyit

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · düzen

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

düzence düzenci düzenli düzenbaz düzenlik düzensel düzensiz düzenleme düzencilik düzenlemek düzenlenme düzenlilik ada bin

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.