(isim) İçinden veya üstünden bir sıvının geçtiği, aktığı yer.
(isim) → yolculuk.
(isim) Gidiş çabukluğu, hız.
(isim) Kumaşta bulunan çizgi.
(isim) → kez.
(isim, mecaz) Strateji, politika veya geliştirme sürecinde izlenecek aşamaları gösteren yön ve ilerleme çizgisi.
Tarihsel söz varlığı
İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 44
yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13
Anlamsal gelişim çizgisi
720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği · mecazlaşmayla anlam genişlemesi · anlam sürekliliği ve mecazlaşma
720–735
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: yol, yolta · ad
Dönem anlamı
Bir yerden başka bir yere ulaşmak için izlenen geçit veya güzergâh.
anlam ve biçim sürekliliğiCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
kuunç(u)yl(a)r(ı)m : bunça y(e)me : tir(i)gi: kün bolt(a)çı (e)rti : öl(ü)gi: yurtda : yolta : y(a)tu k(a)lt(a)çı: (e)rt(i)g(i)z : (KT K10) kül tig(i)n : yok (e)rs(e)r : koop : ölt(e)çi : (e)rt(i)g(i)z : in(i)m kül
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 44
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
1069–1070
Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi
Biçim: yol, yola, yolda, yoldın, yolḳa, yolum, yoluġ, yolça, yolı, yolın, yolında, yolındın · ad
Dönem anlamı
Bir yerden başka bir yere ulaşmayı sağlayan güzergâh; bir amaca varmak için izlenen yöntem ve tutum.
mecazlaşmayla anlam genişlemesiKutadgu Bilig’de yol; gidilen fiziksel güzergâhın yanında doğru yaşayış, yöntem ve yönelişi anlatan öğüt bağlamlarında kullanılır.
Günümüze uzanan değişim
Fiziksel güzergâhtan yöntem ve davranış biçimine uzanan mecazlaşma çağdaş yol sözcüğünde sürmektedir.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
oḳıçı ol erdi bayattın saŋa sen ötrü köni yolḳa kirdiŋ toŋa
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 36 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
atasın anasın yuluġ ḳıldı ol tilek ümmet erdi ayu birdi yol
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 37 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.
1300–1400
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: yol · ad
Dönem anlamı
Bir yerden başka bir yere gitmek için izlenen geçiş çizgisi; mecazen yöntem ve yaşayış biçimi.
anlam sürekliliği ve mecazlaşmaKâbûs-nâme'de güvenli yolculuk ve davranış usulü; Yunus'ta doğru yaşama ve Hakk'a yönelme yolu birlikte görülür.
Günümüze uzanan değişim
Somut güzergâhtan yöntem ve inanç çizgisine uzanan mecazlaşma çağdaş dilde sürer.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
firişte anı bilmekde ‘âciz ve ser-gerdân-dur. Hak te'lnun an8182(10) zâtı-dur ki anun neteligin bilmeğe kimseye yol yokdur. Ol kim eşref-i (11) mevcüdât-ıdı, ‘acz dili-y-ile eyitti ki: “Subhâneke mâ larafnâke hakka ma'~rifetik”.82
Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 87
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Pes her nesneye ki hakikat gözi-y-ile nazar eyleyesin, birlik bulmayasın. Hakikat (11) birlik Tangrıya şdıdur ki iki-lik apa yol bulmaz. Her nesne ki en- dşeye (12) gele, tangrılıa revâ olmaz. Tanğn endöşe yaradandur. Tangrıyı şöyle
Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 88
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.
Gölpınarlı, Abdülbâki (2021). Yunus Emre: Hayatı ve Bütün Şiirleri. 14. basım. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Yandex yerel kitaplığında bulunan, şiir ve beyit düzeyinde denetlenmiş; yayına özgü sade Latin yazımlı metin.
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Biçim: yol
1. güncel anlam
Karada, havada, suda bir yerden bir yere gitmek için aşılan uzaklık; sırat, tarik
2. güncel anlam
Karada insanların ve hayvanların geçmesi için açılan veya kendi kendine oluşmuş, yürümeye uygun yer
3. güncel anlam
Genellikle yerleşim alanlarını birbirine bağlamak için düzeltilerek açılmış ulaşım şeridi
4. güncel anlam
İçinden veya üstünden bir sıvının geçtiği, aktığı yer
5. güncel anlam
→ yolculuk
6. güncel anlam
Gidiş çabukluğu, hız
7. güncel anlam
Davranış, tutum, gidiş veya davranış biçimi
8. güncel anlam
Uyulan ilke; sistem
9. güncel anlam
Kumaşta bulunan çizgi
10. güncel anlam
→ kez
11. güncel anlam
Düğünde, oğlanevinin kızevine verdiği para, mal veya armağan
12. güncel anlam
Bir sonuca, bir amaca ulaşmak için izlenen süreç
13. güncel anlam
Bir amaca ulaşmak için başvurulması gereken çare
14. güncel anlam
Strateji, politika veya geliştirme sürecinde izlenecek aşamaları gösteren yön ve ilerleme çizgisi.
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir yerden başka bir yere ulaşmak için izlenen geçit veya güzergâh.
Çağdaş arama bağı: yol · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir yerden başka bir yere ulaşmayı sağlayan güzergâh; bir amaca varmak için izlenen yöntem ve tutum.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de yol; gidilen fiziksel güzergâhın yanında doğru yaşayış, yöntem ve yönelişi anlatan öğüt bağlamlarında kullanılır.
Anlamsal gelişim notu: Fiziksel güzergâhtan yöntem ve davranış biçimine uzanan mecazlaşma çağdaş yol sözcüğünde sürmektedir.
Çağdaş arama bağı: yol · mecazlaşmayla anlam genişlemesi · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: yol; Yunus Emre Divanı: yol. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir yerden başka bir yere gitmek için izlenen geçiş çizgisi; mecazen yöntem ve yaşayış biçimi.
Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'de güvenli yolculuk ve davranış usulü; Yunus'ta doğru yaşama ve Hakk'a yönelme yolu birlikte görülür.
Anlamsal gelişim notu: Somut güzergâhtan yöntem ve inanç çizgisine uzanan mecazlaşma çağdaş dilde sürer.
Çağdaş arama bağı: yol · anlam sürekliliği ve mecazlaşma · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Gölpınarlı, Abdülbâki (2021). Yunus Emre: Hayatı ve Bütün Şiirleri. 14. basım. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Preparing citation formats for the current entry.
Selected answers explaining dictionary information together with live BD measurements.
Yolun ‘kez’ anlamı yeni bir kullanım mı, yoksa sözcüğün en eski tanığı mı?
En eski tanığıdır. Bitigçi'nin etimoloji kartına göre yol sözcüğünün bilinen ilk kullanımı Kül Tigin Yazıtı'nda ‘kez’ anlamındadır: yazıt, kağanın kırk yedi kez sefere çıktığını yol ile sayar. Sözlük bu anlamı bugün kez maddesine gönderir.
Bir amaca ulaşmak için izlenen süreç anlamındaki “yol”, fiziksel güzergâhla hangi kavramsal ilişkiyi kurar?
Mekânda bir hedefe götüren güzergâh ilişkisi, mecaz yoluyla bir sonuca ulaştıran aşamalar ve kararlar dizisine aktarılmıştır.
Yol maddesinin hibrit sözcük ağında sözlük bağlantıları ile derlem komşuluklarının birlikte gösterilmesi ne kazandırır?
Sözlük katmanı tanımsal ve yapısal ilişkileri, derlem katmanı gerçek kullanımdaki güçlü komşuları verir; kesişimleri kavramsal bağın kullanımda da desteklendiği yerleri görünür kılar.
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.
/karşılaştır umut ile ümit