kişi

Bitigçi Sözlük Maddesi

kişi

(isim, dil bilgisi, edebiyat, eskimiş)
· 4 meanings
  1. 1.

    (isim) Kadın veya erkeğe verilen genel ad; can, şahıs, şahsiyet, zat, nefer, nüfus.

  2. 2.

    (isim, dil bilgisi) Çekimli fiillerde ve zamirlerde konuşan, dinleyen, sözü edilen varlık; şahıs.

  3. 3.

    (isim, edebiyat) Oyun, roman, hikâye vb.nde yer alan kimse.

  4. 4.

    (isim, eskimiş) → erkek.

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

5 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği · anlam sürekliliği ve uzmanlaşma

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: kişi, kişig, kişiligü · ad

    Dönem anlamı

    Toplum içinde yaşayan tek bir insan bireyi.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    bil(i)g : (a)nta öyür (e)rm(i)ş: (KT G6) (e)dgü : bilge : kişig : (e)dgü : (a)lp kişig : yor(ı)tm(a)z : (e)rm(i)ş : bir kişi : y(a)n(ı)ls(a)r : ug(u)şı : bod(u)nı : bişükine : t(e)gi : kndm(a)z :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    (KT G7) y(a)zı : koon(a)yin tis(e)r : türük : bod(u)n : öls(i)k(i)g (a)nta : (a)n(ı)g kişi : (a)nça : boşgurur : (e)rm(i)ş : ır(a)k (e)rs(e)r : y(a)bl(a)k : (a)gı birür : y(a)guk : (e)rs(e)r : (e)dgü : (a)gı birür : tip (a)nça : boşgurur :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: kişi, kişide, kişidin, kişike, kişiler, kişilerke, kişini, kişiniñg, kişisi, kişisin · ad

    Dönem anlamı

    Toplum içinde düşünen, konuşan ve eyleyen tek bir insan bireyi.

    anlam sürekliliği ve uzmanlaşma

    Kutadgu Bilig’de kişi; yönetim, ahlak, ilişki ve davranış bağlamlarında tekil ya da çoğul insanı gösterir.

    Günümüze uzanan değişim

    Kişi biçim ve insan bireyi anlamıyla süreklidir; dil bilgisel kişi anlamı daha sonraki uzmanlaşmış bir koldur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    sewüg sawçı ıḍtı baġırsaḳ iḍi boḍunda talusı kişide keḍi

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 34 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    basa faruḳ erdi kişi öḍrümi tili köŋli bir teg boḍun köḍrümi

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 53 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  3. 3

    1313–1314

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: kişi, kişiniŋ · ad

    Dönem anlamı

    Toplum içinde düşünen, konuşan ve eyleyen tek bir insan bireyi.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Muʿînü’l-Mürîd’de kişi, ibadet, davranış ve sorumluluk bildiren öğütlerde genel insan öznesi olarak kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Kişi biçimi ve insan bireyi anlamı sürer; dil bilgisi terimi olan kişi ayrı bir uzmanlaşmadır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    körjül kılsa taşdik til ikrârırja 15 munuıj birle mü’min bolur bu kişi bu cümle eren hem bu cümle tişi

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 93

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    22 bu cân birle tirig eren ölmes ol bu cân kadri tegme kişi bilmes ol nifak kine birle ‘amel kılğuçı

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 94

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.

  4. 4

    1387

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: kişi · ad

    Dönem anlamı

    Tek bir insan; cinsiyet belirtilmediğinde herhangi biri.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Kâbûs-nâme'de bilgili ile bilgisiz, iyi ile kötü insanın davranışını karşılaştıran öğütlerde kişi bireyi gösterir.

    Günümüze uzanan değişim

    Kişi biçimi ve birey bildiren anlamı sürmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.

  5. 5

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: kişi

    1. güncel anlam

    Kadın veya erkeğe verilen genel ad; can, şahıs, şahsiyet, zat, nefer, nüfus

    2. güncel anlam

    Çekimli fiillerde ve zamirlerde konuşan, dinleyen, sözü edilen varlık; şahıs

    3. güncel anlam

    Oyun, roman, hikâye vb.nde yer alan kimse

    4. güncel anlam

    → erkek

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesikişiad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Toplum içinde yaşayan tek bir insan bireyi.

Çağdaş arama bağı: kişi · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kişi (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 6., 7. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 10. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 1., 39. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 4., 5., 6. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 2., 3., 28., 34. satırlar
  • kişig ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 6. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 4. satır
  • kişiligü ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 41. satır
Karahanlı Türkçesikişiad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: kişi, kişide, kişidin, kişike, kişiler, kişilerke, kişini, kişiniñg, kişisi, kişisin

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ñg işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Toplum içinde düşünen, konuşan ve eyleyen tek bir insan bireyi.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de kişi; yönetim, ahlak, ilişki ve davranış bağlamlarında tekil ya da çoğul insanı gösterir.

Anlamsal gelişim notu: Kişi biçim ve insan bireyi anlamıyla süreklidir; dil bilgisel kişi anlamı daha sonraki uzmanlaşmış bir koldur.

Çağdaş arama bağı: kişi, insan · anlam sürekliliği ve uzmanlaşma · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kişi (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 163, 201, 272, 516, 1028, 1165, 1328, 1359, 1596, 1627, 1633, 1691, 1727, 1830, 2040, 2196, 2203, 2239, 2308, 2410, 2457, 2829, 2858, 2874, 2945, 3248, 3269, 3406, 3407, 3408, 3424, 3502, 3931, 4200, 4284, 4480, 4600, 4606, 4667, 4890, 5099, 5100, 5267, 5621, 5731, 5788, 5878, 5892, 5893, 6426, 6441, 6591, 6611. beyitler
  • kişide ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1076, 1558, 1619, 1669, 2205, 2507, 2663, 2681, 2724, 2762, 2966, 3327, 3348, 3678, 4002, 4233, 4718, 5077, 5293, 5397, 5874, 6572, 6599. beyitler
  • kişidin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 190, 1309, 2735, 2826, 2844, 2873, 2896, 3502, 3793, 4238, 4453. beyitler
  • kişike ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 190, 314, 320, 337, 497, 603, 604, 629, 630, 740, 857, 858, 950, 1023, 1133, 1192, 1307, 1415, 1469, 1517, 1632, 1657, 1665, 1667, 1703, 1714, 1835, 1837, 1946, 1995, 2066, 2229, 2405, 2678, 2680, 2738, 2765, 2895, 2970, 3022, 3026, 3369, 3493, 3495, 3496, 3689, 3854, 3892, 3930, 3963, 4074, 4212, 4222, 4243, 4359, 4540, 4603, 4638, 4686, 4946, 5055, 5056, 5161, 5222, 5257, 5268, 5388, 5657, 5708, 5764, 5797, 6028, 6128. beyitler
  • kişiler ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 296, 341, 423, 499, 564, 566, 814, 990, 1063, 1266, 1310, 1324, 1593, 1739, 1749, 1946, 1975, 1990, 2039, 2123, 2194, 2256, 2284, 2394, 2397, 2406, 2472, 2700, 2735, 2753, 2788, 2857, 2872, 2873, 3355, 3366, 3424, 3425, 3440, 3499, 3502, 3505, 3644, 3938, 4076, 4187, 4238, 4270, 4336, 4416, 4443, 4457, 4473, 4543, 4569, 4603, 5167, 5168, 5730, 5731, 5780, 5882, 5892, 6094, 6356, 6415, 6439, 6591, 6592. beyitler
  • kişilerke ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1854, 5534. beyitler
  • kişini ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2747. beyit
  • kişiniñg ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 973, 1954. beyitler
  • kişisi ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1887, 2873, 3416, 5332. beyitler
  • kişisin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1770, 3534. beyitler
Harezm Türkçesikişiad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: kişi, kişiniŋ

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: kişi, kişiniŋ. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Toplum içinde düşünen, konuşan ve eyleyen tek bir insan bireyi.

Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de kişi, ibadet, davranış ve sorumluluk bildiren öğütlerde genel insan öznesi olarak kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Kişi biçimi ve insan bireyi anlamı sürer; dil bilgisi terimi olan kişi ayrı bir uzmanlaşmadır.

Çağdaş arama bağı: kişi, insan · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kişi (yalın biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 15/1, 22/2, 26/1, 37/1, 41/4, 43/3, 45/1, 63/2, 63/3, 72/2, 78/1, 85/4, 102/4, 121/1, 141/1, 145/3, 151/1, 163/1, 166/4, 179/2, 180/2, 182/3, 204/2, 206/1, 216/3, 228/3, 241/1, 255/1, 277/4, 280/3, 366/3, 376/3 (dörtlük/dize)
  • kişiniŋ ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 173/2 (dörtlük/dize)
Eski Anadolu Türkçesikişiad
Kaynak çevriyazıları:Kâbûs-nâme: kişi

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: kişi. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Tek bir insan; cinsiyet belirtilmediğinde herhangi biri.

Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'de bilgili ile bilgisiz, iyi ile kötü insanın davranışını karşılaştıran öğütlerde kişi bireyi gösterir.

Anlamsal gelişim notu: Kişi biçimi ve birey bildiren anlamı sürmüştür.

Çağdaş arama bağı: kişi, insan, kimse · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kişi (yalın biçim)
    Tanıklık: Kâbûs-nâme, 2a/11, 2b/9, 5a/10, 5b/3, 7b/1, 7b/3, 8a/12, 8b/7, 11b/10, 12b/5, 12b/7, 14a/7, 15a/3, 15a/5, 30a/1, 31a/6 (yaprak yüzü–satır)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

[y(a)gr]u: koontuk[da] : kisre : (a)n(ı)g bil(i)g(i)n : (a)nta ö[yür (e)rm](i)ş : (e)dgü [bil]ge : kişig : (e)dgü : (a)lp : kişig : yo[r(ı)tm(a)z]: (e)rm(i)ş : bir kişi: y(a)n(ı)ls[(a)r] ug(u)şı bod(u)n[ı biş]ükine : t(e)gi :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A

(BK K6) bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi : ölt(ü)g : ol y(e)r[g(e)r]ü : b(a)rs(a)r : türük : bod(u)n : ölt(e)çi s(e)n :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · kişi

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Entry history and citation

Loading the current content revision and documented editorial events.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

kişili kişicil kişilik kişisel kişisiz tekil şahıs kip bağlama zarf-fiili fiil cümlesi dönüşlü zamir söylenim yalın zaman şahıs eki şahıs zamiri

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.