Tek insan, dil bilgisel gönderim ve anlatı içindeki kimse.
(isim, eskimiş) → erkek.
Historical vocabulary
Earliest historical attestation: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26
yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13
Anlamsal gelişim çizgisi
720–735 · Orkhon Turkish kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği · anlam sürekliliği ve uzmanlaşma
720–735
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: kişi, kişig, kişiligü · ad
Dönem anlamı
Toplum içinde yaşayan tek bir insan bireyi.
anlam ve biçim sürekliliğiCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
bil(i)g : (a)nta öyür (e)rm(i)ş: (KT G6) (e)dgü : bilge : kişig : (e)dgü : (a)lp kişig : yor(ı)tm(a)z : (e)rm(i)ş : bir kişi : y(a)n(ı)ls(a)r : ug(u)şı : bod(u)nı : bişükine : t(e)gi : kndm(a)z :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
(KT G7) y(a)zı : koon(a)yin tis(e)r : türük : bod(u)n : öls(i)k(i)g (a)nta : (a)n(ı)g kişi : (a)nça : boşgurur : (e)rm(i)ş : ır(a)k (e)rs(e)r : y(a)bl(a)k : (a)gı birür : y(a)guk : (e)rs(e)r : (e)dgü : (a)gı birür : tip (a)nça : boşgurur :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
1069–1070
Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi
Biçim: kişi, kişide, kişidin, kişike, kişiler, kişilerke, kişini, kişiniñg, kişisi, kişisin · ad
Dönem anlamı
Toplum içinde düşünen, konuşan ve eyleyen tek bir insan bireyi.
anlam sürekliliği ve uzmanlaşmaKutadgu Bilig’de kişi; yönetim, ahlak, ilişki ve davranış bağlamlarında tekil ya da çoğul insanı gösterir.
Günümüze uzanan değişim
Kişi biçim ve insan bireyi anlamıyla süreklidir; dil bilgisel kişi anlamı daha sonraki uzmanlaşmış bir koldur.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
sewüg sawçı ıḍtı baġırsaḳ iḍi boḍunda talusı kişide keḍi
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 34 · Open source
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
basa faruḳ erdi kişi öḍrümi tili köŋli bir teg boḍun köḍrümi
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 53 · Open source
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Madde, anlam, inflected form ve beyit numarası için ana dizin.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.
1313–1314
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: kişi, kişiniŋ · ad
Dönem anlamı
Toplum içinde düşünen, konuşan ve eyleyen tek bir insan bireyi.
anlam ve biçim sürekliliğiMuʿînü’l-Mürîd’de kişi, ibadet, davranış ve sorumluluk bildiren öğütlerde genel insan öznesi olarak kullanılır.
Günümüze uzanan değişim
Kişi biçimi ve insan bireyi anlamı sürer; dil bilgisi terimi olan kişi ayrı bir uzmanlaşmadır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
körjül kılsa taşdik til ikrârırja 15 munuıj birle mü’min bolur bu kişi bu cümle eren hem bu cümle tişi
Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 93
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
22 bu cân birle tirig eren ölmes ol bu cân kadri tegme kişi bilmes ol nifak kine birle ‘amel kılğuçı
Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 94
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.
1387
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: kişi · ad
Dönem anlamı
Tek bir insan; cinsiyet belirtilmediğinde herhangi biri.
anlam ve biçim sürekliliğiKâbûs-nâme'de bilgili ile bilgisiz, iyi ile kötü insanın davranışını karşılaştıran öğütlerde kişi bireyi gösterir.
Günümüze uzanan değişim
Kişi biçimi ve birey bildiren anlamı sürmüştür.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Biçim: kişi
1. güncel anlam
Topluluk içindeki konumundan bağımsız olarak tek bir insanı gösteren ad; ilgili: → birey.
2. güncel anlam
Sözcede konuşan, kendisine seslenilen veya hakkında söz söylenen konumu ayırarak fiil ve zamir çekimine yansıyan dil bilgisel ulam; ilgili: → zamir (I).
3. güncel anlam
Kurmaca bir eserde olaylara katılan veya özellikleriyle okuyucuya sunulan insan figürü; ilgili: → karakter.
4. güncel anlam
→ erkek
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Toplum içinde yaşayan tek bir insan bireyi.
Çağdaş arama bağı: kişi · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ñg işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Toplum içinde düşünen, konuşan ve eyleyen tek bir insan bireyi.
Historical context: Kutadgu Bilig’de kişi; yönetim, ahlak, ilişki ve davranış bağlamlarında tekil ya da çoğul insanı gösterir.
Anlamsal gelişim notu: Kişi biçim ve insan bireyi anlamıyla süreklidir; dil bilgisel kişi anlamı daha sonraki uzmanlaşmış bir koldur.
Çağdaş arama bağı: kişi, insan · anlam sürekliliği ve uzmanlaşma · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: kişi, kişiniŋ. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Toplum içinde düşünen, konuşan ve eyleyen tek bir insan bireyi.
Historical context: Muʿînü’l-Mürîd’de kişi, ibadet, davranış ve sorumluluk bildiren öğütlerde genel insan öznesi olarak kullanılır.
Anlamsal gelişim notu: Kişi biçimi ve insan bireyi anlamı sürer; dil bilgisi terimi olan kişi ayrı bir uzmanlaşmadır.
Çağdaş arama bağı: kişi, insan · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: kişi. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Tek bir insan; cinsiyet belirtilmediğinde herhangi biri.
Historical context: Kâbûs-nâme'de bilgili ile bilgisiz, iyi ile kötü insanın davranışını karşılaştıran öğütlerde kişi bireyi gösterir.
Anlamsal gelişim notu: Kişi biçimi ve birey bildiren anlamı sürmüştür.
Çağdaş arama bağı: kişi, insan, kimse · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.
Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.
[y(a)gr]u: koontuk[da] : kisre : (a)n(ı)g bil(i)g(i)n : (a)nta ö[yür (e)rm](i)ş : (e)dgü [bil]ge : kişig : (e)dgü : (a)lp : kişig : yo[r(ı)tm(a)z]: (e)rm(i)ş : bir kişi: y(a)n(ı)ls[(a)r] ug(u)şı bod(u)n[ı biş]ükine : t(e)gi :
Orkhon Turkish · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A
(BK K6) bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi : ölt(ü)g : ol y(e)r[g(e)r]ü : b(a)rs(a)r : türük : bod(u)n : ölt(e)çi s(e)n :
Orkhon Turkish · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
Note: The sentences in this section are selected automatically by the corpus sentence-selection algorithm. Their views, wording and content belong to the source texts; they do not bind Bitigçi or represent its views or position.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Preparing citation formats for the current entry.
The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.
/karşılaştır umut ile ümit