lisan

Bitigçi Sözlük Maddesi

lisan

(isim, mecaz)
[lisa:nı] Arapça lisān · 3 meanings

İletişim sistemi; bir çevrenin anlatım biçimi veya söz dışı anlatım yolu.

  1. 1.

    Anlaşma sistemi

    (isim) → dil (I).

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 18.10.2026 00:31:20 · Türkiye saati (UTC+3)
  2. 2.
    New

    Çevreye özgü anlatım

    (isim) Bir kişi veya çevrenin konuşma ve yazışmalarında benimsediği söz varlığı ve anlatım düzeni; ilgili: → dil (I).

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 18.10.2026 00:31:20 · Türkiye saati (UTC+3)
  3. 3.
    New

    Söz dışı anlatım

    (isim, mecaz) Sözlerin yerine hareket, görüntü veya başka belirtilerle kurulan anlatım yolu; ilgili: → dil (I).

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 18.10.2026 00:31:20 · Türkiye saati (UTC+3)

ADVANCED ANALYSES

Historical vocabulary

Patterns across historical periods of Turkish

Open / close

Earliest historical attestation: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 25 · Historical Corpus

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1069–1220 · Karakhanid Turkish kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: ad aktarmasıyla anlam genişlemesi

  1. 1

    1069–1220

    Karakhanid Turkish

    Historical source

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · yaklaşık telif dönemi

    Biçim: til, tilde, tildin, tili, tilig, tilim, tilin, tilinde, tilindin, tiling, tilke, tillerinde, tilni · ad

    Dönem anlamı

    Bir topluluğun anlaşmasını sağlayan söz, ses ve anlam düzeni; konuşulan dil.

    ad aktarmasıyla anlam genişlemesi

    Karahanlı metinlerinde til, konuşma organından hareketle kişinin veya topluluğun sözle anlaşma aracını adlandırır.

    Günümüze uzanan değişim

    Organ adından iletişim dizgesine kurulan aktarma çağdaş dilde de dil sözcüğünün iki temel anlamını bir arada tutar.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Open primary-text attestations (2)
    aya birke bütmiş tiliŋ birle ög köŋül bütti şeksiz amul tutġıl ög

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 25 · Open source

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    ‘atik erdi aşnu ḳamuġda oza bayatḳa bütügli köŋül til tüze

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 51 · Open source

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Open supporting sources (3)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, inflected form ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

    Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

    Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Current dictionary

    Biçim: lisan

    1. güncel anlam

    → dil (I)

    2. güncel anlam

    Bir kişi veya çevrenin konuşma ve yazışmalarında benimsediği söz varlığı ve anlatım düzeni; ilgili: → dil (I).

    3. güncel anlam

    Sözlerin yerine hareket, görüntü veya başka belirtilerle kurulan anlatım yolu; ilgili: → dil (I).

Method and dating limitations

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karakhanid TurkishtiladAnlamdan eşleşti: lisan
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: til, tilde, tildin, tili, tilig, tilim, tilin, tilinde, tilindin, tilke, tillerinde, tilniAtebetü’l-Hakayık: tili, tilin, tiling

Transkripsiyon notu: Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir topluluğun anlaşmasını sağlayan söz, ses ve anlam düzeni; konuşulan dil.

Historical context: Karahanlı metinlerinde til, konuşma organından hareketle kişinin veya topluluğun sözle anlaşma aracını adlandırır.

Anlamsal gelişim notu: Organ adından iletişim dizgesine kurulan aktarma çağdaş dilde de dil sözcüğünün iki temel anlamını bir arada tutar.

Çağdaş arama bağı: dil · ad aktarmasıyla anlam genişlemesi · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • til (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 162, 163, 164, 177, 274, 338, 669, 703, 964, 966, 976, 982, 993, 994, 1003, 1024, 1282, 1415, 1533, 1695, 1748, 2012, 2350, 2351, 2488, 2517, 2636, 2692, 2695, 2759, 2792, 3017, 3310, 3412, 3423, 3425, 3447, 3504, 3900, 4000, 4021, 4052, 4186, 4280, 4288, 4332, 4344, 5128, 5192, 5210, 5223, 5251, 5509, 5708, 5880, 5903, 6089, 6250, 6423, 6506, 6538, 6579, 6606. beyitler
  • tilde (inflected form)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 238, 1082, 2508, 3326, 3358, 4340, 5073, 5838, 5985, 6074, 6171, 6465. beyitler
  • tildin (inflected form)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1916, 2351. beyitler
  • tili (inflected form)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 194, 275, 364, 424, 441, 464, 471, 494, 515, 862, 921, 970, 971, 1022, 1039, 1212, 1408, 1421, 1571, 1593, 1669, 1880, 1901, 2010, 2041, 2100, 2203, 2229, 2235, 2295, 2475, 2481, 2515, 2576, 2695, 2736, 2854, 3029, 3126, 3184, 3348, 3477, 3770, 4329, 4393, 4496, 5074, 5123, 5394, 5626, 5809, 6270. beyitler
  • tili (inflected form)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 134. dize
  • tilig (inflected form)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 149, 174, 176, 184, 312, 623, 956, 1018, 1020, 1110, 1519, 2636, 3076, 3377. beyitler
  • tilim (inflected form)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 201, 272, 381, 984, 3125, 3767, 4188, 4428, 4779, 5436, 5708, 5853. beyitler
  • tilin (inflected form)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 165, 214, 513, 522, 542, 631, 709, 963, 1007, 1019, 1021, 1023, 1367, 1415, 1671, 1696, 1810, 2070, 2435, 2480, 2522, 2546, 2579, 2580, 2682, 2691, 2700, 2793, 2810, 2811, 2842, 2977, 3035, 3106, 3156, 3177, 3180, 3183, 3274, 3280, 3373, 3403, 3478, 3481, 3712, 3716, 3810, 3813, 3818, 3820, 3848, 3877, 3900, 3920, 3939, 3963, 3967, 3971, 3993, 4030, 4041, 4057, 4184, 4297, 4303, 4307, 4322, 4331, 4333, 4334, 4349, 4351, 4391, 4418, 4448, 4492, 4874, 4923, 4949, 5072, 5080, 5222, 5289, 5533, 5999, 6032, 6293, 6308, 6410. beyitler
  • tilin (inflected form)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 135. dize
  • tilinde (inflected form)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 530, 3428, 4212. beyitler
  • tilindin (inflected form)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4399. beyit
  • tiling (inflected form)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 131. dize
  • tilke (inflected form)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 971, 994. beyitler
  • tillerinde (inflected form)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3100. beyit
  • tilni (inflected form)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 162. beyit

Corpus lines from historical sources

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

aleyhirrahmetü ve'l gufranu 41 aya til törüt medh ötüngil kanı 42 men artut kılayın şahımga anı

Karakhanid Turkish · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 20 · çevriyazı güveni A

119 biligsiz ne aysa ayur ukmadın 120 anın öz tili öz başını yiyür 121 bilig birle bilnür törütgen idi

Karakhanid Turkish · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 30 · çevriyazı güveni A

Source publications and reading notes

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · lisan

Note: The sentences in this section are selected automatically by the corpus sentence-selection algorithm. Their views, wording and content belong to the source texts; they do not bind Bitigçi or represent its views or position.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Spelling and Variants Verified relationships, frequency by period and usage share

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

Earliest Attestation and Dispersion Source publication dates, confidence level and stages of dispersion

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.