lisan

(isim)

[lisa:nı] Arapça lisān · 1 anlam

(isim) → dil (I).

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat

Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 25 · Tarihsel Derlem

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1069–1220 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: ad aktarmasıyla anlam genişlemesi

1

1069–1220
Karahanlı Türkçesi
Tarihsel kaynak

Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · yaklaşık telif dönemi

Biçim: til, tilde, tildin, tili, tilig, tilim, tilin, tilinde, tilindin, tiling, tilke, tillerinde, tilni · ad

Dönem anlamı

Bir topluluğun anlaşmasını sağlayan söz, ses ve anlam düzeni; konuşulan dil.
ad aktarmasıyla anlam genişlemesi
Karahanlı metinlerinde til, konuşma organından hareketle kişinin veya topluluğun sözle anlaşma aracını adlandırır.

Günümüze uzanan değişim
Organ adından iletişim dizgesine kurulan aktarma çağdaş dilde de dil sözcüğünün iki temel anlamını bir arada tutar.

Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

Birincil metin tanıklarını aç (2)
aya birke bütmiş tiliŋ birle ög köŋül bütti şeksiz amul tutġıl ög
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 25 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
‘atik erdi aşnu ḳamuġda oza bayatḳa bütügli köŋül til tüze
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 51 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

Kaynak dayanağını aç (3)
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.
Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.
2

Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Güncel sözlük

Biçim: lisan

1. güncel anlam

→ dil (I)

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı TürkçesitiladAnlamdan eşleşti: lisan

Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: til, tilde, tildin, tili, tilig, tilim, tilin, tilinde, tilindin, tilke, tillerinde, tilniAtebetü’l-Hakayık: tili, tilin, tiling

Transkripsiyon notu: Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir topluluğun anlaşmasını sağlayan söz, ses ve anlam düzeni; konuşulan dil.

Tarihsel bağlam: Karahanlı metinlerinde til, konuşma organından hareketle kişinin veya topluluğun sözle anlaşma aracını adlandırır.

Anlamsal gelişim notu: Organ adından iletişim dizgesine kurulan aktarma çağdaş dilde de dil sözcüğünün iki temel anlamını bir arada tutar.

Çağdaş arama bağı: dil · ad aktarmasıyla anlam genişlemesi · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

til (yalın biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 162, 163, 164, 177, 274, 338, 669, 703, 964, 966, 976, 982, 993, 994, 1003, 1024, 1282, 1415, 1533, 1695, 1748, 2012, 2350, 2351, 2488, 2517, 2636, 2692, 2695, 2759, 2792, 3017, 3310, 3412, 3423, 3425, 3447, 3504, 3900, 4000, 4021, 4052, 4186, 4280, 4288, 4332, 4344, 5128, 5192, 5210, 5223, 5251, 5509, 5708, 5880, 5903, 6089, 6250, 6423, 6506, 6538, 6579, 6606. beyitler
tilde (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 238, 1082, 2508, 3326, 3358, 4340, 5073, 5838, 5985, 6074, 6171, 6465. beyitler
tildin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1916, 2351. beyitler
tili (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 194, 275, 364, 424, 441, 464, 471, 494, 515, 862, 921, 970, 971, 1022, 1039, 1212, 1408, 1421, 1571, 1593, 1669, 1880, 1901, 2010, 2041, 2100, 2203, 2229, 2235, 2295, 2475, 2481, 2515, 2576, 2695, 2736, 2854, 3029, 3126, 3184, 3348, 3477, 3770, 4329, 4393, 4496, 5074, 5123, 5394, 5626, 5809, 6270. beyitler
tili (çekimli biçim)
Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 134. dize
tilig (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 149, 174, 176, 184, 312, 623, 956, 1018, 1020, 1110, 1519, 2636, 3076, 3377. beyitler
tilim (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 201, 272, 381, 984, 3125, 3767, 4188, 4428, 4779, 5436, 5708, 5853. beyitler
tilin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 165, 214, 513, 522, 542, 631, 709, 963, 1007, 1019, 1021, 1023, 1367, 1415, 1671, 1696, 1810, 2070, 2435, 2480, 2522, 2546, 2579, 2580, 2682, 2691, 2700, 2793, 2810, 2811, 2842, 2977, 3035, 3106, 3156, 3177, 3180, 3183, 3274, 3280, 3373, 3403, 3478, 3481, 3712, 3716, 3810, 3813, 3818, 3820, 3848, 3877, 3900, 3920, 3939, 3963, 3967, 3971, 3993, 4030, 4041, 4057, 4184, 4297, 4303, 4307, 4322, 4331, 4333, 4334, 4349, 4351, 4391, 4418, 4448, 4492, 4874, 4923, 4949, 5072, 5080, 5222, 5289, 5533, 5999, 6032, 6293, 6308, 6410. beyitler
tilin (çekimli biçim)
Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 135. dize
tilinde (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 530, 3428, 4212. beyitler
tilindin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4399. beyit
tiling (çekimli biçim)
Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 131. dize
tilke (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 971, 994. beyitler
tillerinde (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3100. beyit
tilni (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 162. beyit

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

aleyhirrahmetü ve'l gufranu 41 aya til törüt medh ötüngil kanı 42 men artut kılayın şahımga anı

Karahanlı Türkçesi · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 20 · çevriyazı güveni A

119 biligsiz ne aysa ayur ukmadın 120 anın öz tili öz başını yiyür 121 bilig birle bilnür törütgen idi

Karahanlı Türkçesi · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 30 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · lisan

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

lisanlı lisansız dil Japon dili dile gelmek

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.