su

Bitigçi Sözlük Maddesi

su

I (isim, ağızlardan)
· 7 meanings
  1. 1.

    (isim) Hidrojenle oksijenden oluşan, sıvı durumunda bulunan, renksiz, kokusuz, tatsız madde; ab.

  2. 2.

    (isim) Bu sıvıdan oluşan kitle, deniz, akarsu.

  3. 3.

    (isim) Meyve, sebze ve benzerlerinin sıkılmasıyla elde edilen sıvı.

  4. 4.

    (isim) Bazı kokulu yaprak veya çiçeklerin imbikten çekilmesiyle elde edilen kokulu sıvı.

  5. 5.

    (isim) Yemeğin sıvı bölümü.

  6. 6.

    (isim, ağızlardan) ... kez.

  7. 7.

    (isim) Demir araçları ateşte kızdırdıktan sonra, suya daldırılarak sağlanılan sertlik.

ADVANCED ANALYSES

su etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Su, Türk dillerinin en eski ortak sözlerindendir. Stachowski onu uzun ünlülü Ortak Türkçe *sūb biçimine götürür, Gülensoy ana biçimi *sūβ diye kurar; ÈSTJa ise yazıtlardaki sub yazımını suw söyleyişinin yazıya geçirilişi sayar. Orhon Yazıtları'nda yer sub ‘yurt, ülke’ ikilemesinde ve ‘ırmak’ anlamında geçer; Uygur metinleri ile Kâşgarlı Mahmud suv ~ suw yazar. Sondaki dudak ünsüzü Türkmence ve Özbekçede v, Tatarca ve Nogaycada w, Hakasça ve Tuvacada ğ olarak sürer, Oğuz dillerinin çoğunda düşer. Sözcük ‘ırmak’, ‘meyve suyu’, ‘tav’ ve ‘parlaklık’ gibi anlamlara da genişlemiştir.

  1. 8. yüzyıl · Eski Türkçe (Orhon): sub
  2. 9. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: sub, suv, suw
  3. 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: suw ~ suv
  4. 13. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: su (suv-)
  5. 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: su
  6. 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: suv ~ su
  7. 14. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ṣu, suv
  8. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ṣu
  9. 16. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ṣu
  10. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: su
  11. 18. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: su
  12. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: su
  13. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: su
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 6013 · Tarihsel Derlem

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

1069–1070 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: suv, suvda, suvḳa, suvnı, suvuġ, suvı, suvın · ad

    Dönem anlamı

    İçilen, yıkanmada kullanılan ve canlı yaşamını sürdüren temel sıvı; su.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Kutadgu Bilig’de suv; içme, temizlik ve yeryüzündeki su varlığına ilişkin somut bağlamlarda durum ve iyelik ekleriyle kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Suv > su gelişiminde sondaki v düşmüş; temel madde anlamı değişmeden kalmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    ḳış erse yana tüş körügli ḳarı aḳar suv tüşese ya buz ḳar tolı

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 6013 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    ıḍlışlıġ suvuġ tüşte içse yarım tükedi tiriglik yarımı birim

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 6062 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  2. 2

    1387

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: su · ad

    Dönem anlamı

    İçilen, canlılık için gerekli, renksiz ve akışkan doğal madde; akarsu.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Kâbûs-nâme'de içme, yıkanma, deniz ve akarsu bağlamlarında geçer.

    Günümüze uzanan değişim

    Biçim ve temel madde anlamı sürmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    Müstedrek, 3/134, hadis no: 4626. 111 Metinde bu ibare için hadis denmemiştir. Bununla birlikte bu ibarenin Hz. Muhammed’in şu hadisinin çevirisi olduğunu düşünüyoruz: “İzâ nazara ahadukum ilâ men fuzle 'aleyhi fi’l-

    Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 94

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    <9) ‘Adi eyle; tâ ‘adi bulasın. Eyü söyle; tâ eyü eşidesin. Şür yere tohm saçma, (10) 114 Bu ibare Adem Ceyhan’ın Türk Edebiyatında Hazret-i Ali Vecizeleri adlı eserinde şu şekilde tespit edilmiştir: '"eş-§erefu bi ’l-fazli ve ’l-edeb lâ bi 'l-aşli ve 'n-neseb: Şeref; fazilet ve edepledir,

    Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 95

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: su

    1. güncel anlam

    Hidrojenle oksijenden oluşan, sıvı durumunda bulunan, renksiz, kokusuz, tatsız madde; ab

    2. güncel anlam

    Bu sıvıdan oluşan kitle, deniz, akarsu

    3. güncel anlam

    Meyve, sebze ve benzerlerinin sıkılmasıyla elde edilen sıvı

    4. güncel anlam

    Bazı kokulu yaprak veya çiçeklerin imbikten çekilmesiyle elde edilen kokulu sıvı

    5. güncel anlam

    Yemeğin sıvı bölümü

    6. güncel anlam

    ... kez

    7. güncel anlam

    Demir araçları ateşte kızdırdıktan sonra, suya daldırılarak sağlanılan sertlik

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı Türkçesisuvad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: suv, suvda, suvḳa, suvnı, suvuġ, suvı, suvın

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İçilen, yıkanmada kullanılan ve canlı yaşamını sürdüren temel sıvı; su.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de suv; içme, temizlik ve yeryüzündeki su varlığına ilişkin somut bağlamlarda durum ve iyelik ekleriyle kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Suv > su gelişiminde sondaki v düşmüş; temel madde anlamı değişmeden kalmıştır.

Çağdaş arama bağı: su · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • suv (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 669, 1408, 1808, 2085, 2250, 2278, 2349, 2396, 2686, 2829, 2846, 2857, 3107, 3439, 3625, 3725, 4096, 4097, 4578, 4647, 4648, 5366, 5781, 6013, 6035, 6058, 6606, 6609. beyitler
  • suvda ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3387. beyit
  • suvḳa ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2918, 3581, 3584, 6017. beyitler
  • suvnı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 6054, 6063. beyitler
  • suvuġ ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 6045, 6062. beyitler
  • suvı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 737, 973, 1807, 2007, 2639, 4332, 5436, 5516, 5518, 6040, 6108, 6155, 6571, 6628. beyitler
  • suvın ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4289. beyit
Eski Anadolu Türkçesisuad
Kaynak çevriyazıları:Kâbûs-nâme: su

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: su. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İçilen, canlılık için gerekli, renksiz ve akışkan doğal madde; akarsu.

Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'de içme, yıkanma, deniz ve akarsu bağlamlarında geçer.

Anlamsal gelişim notu: Biçim ve temel madde anlamı sürmüştür.

Çağdaş arama bağı: su · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • su (yalın biçim)
    Tanıklık: Kâbûs-nâme, 3b/2, 5b/7, 7b/2, 13a/3, 13a/4, 13a/5, 13a/10, 13b/9, 18b/8, 18b/10, 18b/11, 22a/15 (yaprak yüzü–satır)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · su

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Questions and Answers About This Entry

Selected answers explaining dictionary information together with live BD measurements.

Open all
Ağız sözlüğü Meaning / Definition

Çamaşırı iki su yıkamak ne demektir?

İki kez yıkamaktır. Bitigçi su maddesinde ağızlardan gelen bir kez anlamı kaydeder. Türkiye Türkçesi Ağız Sözlüğü ve Atlası da Bolu'dan derlenen bu kullanımı giysi yıkamak için kez diye açıklar ve iki su yıkamak örneğini verir.
Osmanlı Türkçesi yazımı Headword

Su, Osmanlı harfleriyle neden sin ile değil de sad ile yazılırdı?

Osmanlı yazımında kalın ünlülü Türkçe sözcüklerdeki s sesi çoğunlukla ص harfiyle gösterilirdi. Su صو, sarı صارى, soğuk صوغوق diye yazılırken ince ünlülü ses, söz ve süt س ile yazılırdı. Harf, okura ünlünün kalın mı ince mi okunacağını da sezdirirdi.
(PHP 3, PHP 4) Headword

Su sözcüğü neden “susu” değil de “suyu” biçiminde çekimlenir?

Su, ünlüyle biten adların genel düzeninden ayrılır: iyelik ve ilgi eklerini s ya da n ile değil, y ünsüzüyle alır: suyu, suyun, suyum.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.