toprak

Bitigçi Sözlük Maddesi

toprak

(isim, sıfat, jeoloji, mecaz)
· 6 meanings
  1. 1.

    (isim) Yer kabuğunun, toz durumuna gelmiş türlü kütle kırıntılarıyla, çürümüş organik cisimlerden oluşan ve canlılara yaşama ortamı sağlayan yüzey bölümü; kara yer, hâk, türap.

  2. 2.

    (sıfat) Yer kabuğunun bu bölümünden yapılmış.

  3. 3.

    (sıfat) → arazi.

  4. 4.

    (sıfat, jeoloji) → kara (I).

  5. 5.

    (sıfat, mecaz) Vatan, ülke, memleket, yöre (I).

  6. 6.

    (sıfat, mecaz) → memleketli.

ADVANCED ANALYSES

toprak etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Toprak, Türkçenin en eski ve en yaygın sözlerindendir; hemen bütün Türk dillerinde küçük ses değişmeleriyle yaşar (Azerbaycan Türkçesi torpag, Yakutça toburax, Çuvaşça tăpra). Clauson sözü Kâşgarlı Mahmud'un bir kez kaydettiği topra- ‘kurumak’ fiilinden getirir: ilk anlamı ‘kuru olan şey’, yani kuru yer, toz ve topraktır. Eren ise topur tabanına küçültme eki getirildiğini düşünür; Stachowski ve Gülensoy da sözü ‘toz’ anlamlı eski bir tabana bağlayıp toz ile ilişkilendirir. Söz Uygur metinlerinden beri tanıklanır ve Moğolcaya tobrag olarak geçmiştir.

  1. 9. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: toprak
  2. 10. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: toprak
  3. 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: topra:k
  4. 13. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: toprak
  5. 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: toprak
  6. 14. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ṭopraḳ
  7. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: dopraḳ ~ ṭopraḳ
  8. 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: toprak ~ tofrak
  9. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: toprak
  10. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: toprak
  11. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: toprak
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: yir, yirde, yiri · ad

    Dönem anlamı

    Bir varlığın bulunduğu veya bir olayın gerçekleştiği bölüm ya da alan.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    kuurıg(a)ru : y(e)nçü üg[(üz)] (KT G4) k(e)çe : t(e)m(i)r k(a)p(ı)gka : t(e)gi : sül(e)d(i)m : yır(ı)g(a)ru : y(i)r b(a)y(ı)rkuu : yirine : t(e)gi : sül(e)d(i)m : bunça yirke : t(e)gi :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    (KT G8) ol y(e)rg(e)rü : b(a)rs(a)r : türük : bod(u)n : ölt(e)çi s(e)n : ötük(e)n : yir : ol(u)r(u)p : (a)rk(ı)ş : tirk(i)ş : ıs(a)r : n(e)n bun(u)g yok ötük(e)n : yış : ol(u)rs(a)r : b(e)ngü : il tuta : ol(u)rt(a)çı s(e)n : türük : bod(u)n :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: yir, yirde, yirdin, yire, yiri, yirig, yirim, yirin, yirinde, yiriñg, yiriñge, yirke · ad

    Dönem anlamı

    Bir varlığın bulunduğu veya bir olayın gerçekleştiği bölüm; toprak, ülke ya da yeryüzü.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Kutadgu Bilig’de yir; bulunma ve yönelme bildiren çekimleriyle konum, toprak, ülke ve dünya yüzeyi bağlamlarında kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Yir > yer gelişiminde ünlü değişmiş; konumdan toprak ve yeryüzüne uzanan anlam alanı korunmuştur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    yaġız yir yaşıl kök kün ay birle tün törütti ḫalayıḳ öḍ öḍlek bu kün

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 3 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    törüttüŋ tümen miŋ bu sansız tirig yazı taġ teŋiz kötki oprı yirig

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 21 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: toprak

    1. güncel anlam

    Yer kabuğunun, toz durumuna gelmiş türlü kütle kırıntılarıyla, çürümüş organik cisimlerden oluşan ve canlılara yaşama ortamı sağlayan yüzey bölümü; kara yer, hâk, türap

    2. güncel anlam

    Yer kabuğunun bu bölümünden yapılmış

    3. güncel anlam

    → arazi

    4. güncel anlam

    → kara (I)

    5. güncel anlam

    Vatan, ülke, memleket, yöre (I)

    6. güncel anlam

    → memleketli

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon TürkçesiyiradAnlamdan eşleşti: toprak

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir varlığın bulunduğu veya bir olayın gerçekleştiği bölüm ya da alan.

Çağdaş arama bağı: yer · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • yirde ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 24. satır
  • yiri ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 10. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 10. satır
  • yir (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 4., 8., 9. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 3., 7. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 19., 20., 22., 34. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 4. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 17., 22. satırlar
Karahanlı TürkçesiyiradAnlamdan eşleşti: toprak
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: yir, yirde, yirdin, yire, yiri, yirig, yirim, yirin, yirinde, yiriñg, yiriñge, yirke

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ñg işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir varlığın bulunduğu veya bir olayın gerçekleştiği bölüm; toprak, ülke ya da yeryüzü.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de yir; bulunma ve yönelme bildiren çekimleriyle konum, toprak, ülke ve dünya yüzeyi bağlamlarında kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Yir > yer gelişiminde ünlü değişmiş; konumdan toprak ve yeryüzüne uzanan anlam alanı korunmuştur.

Çağdaş arama bağı: yer · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • yir (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3, 44, 120, 213, 302, 395, 402, 883, 939, 1144, 1371, 1418, 1419, 1427, 1429, 1540, 1553, 1601, 1734, 1800, 2278, 2595, 2784, 2787, 3325, 3439, 3554, 3570, 3617, 3705, 3706, 3717, 3725, 4328, 4512, 4524, 4548, 4721, 4722, 4723, 4820, 4884, 5044, 5046, 5049, 5363, 5365, 5390, 5422, 5572, 5781, 5834, 6140, 6157, 6272, 6374, 6400, 6402, 6403, 6404, 6420, 6434, 6437, 6439, 6441, 6444. beyitler
  • yirde ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 96, 439, 497, 697, 902, 1149, 1174, 2503, 2582, 2833, 2865, 3038, 3207, 3215, 3226, 3338, 3449, 3499, 3510, 3973, 4055, 4208, 4298, 4303, 4346, 4501, 4713, 4723, 5600, 5990, 6139, 6149, 6415. beyitler
  • yirdin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3827, 3953, 4892, 4895, 5675, 5678. beyitler
  • yire ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 6618. beyit
  • yiri ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 787, 1444, 3803. beyitler
  • yirig ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 237, 2347, 2866, 3050, 3464, 3785, 4591, 5212, 5371, 5641, 6507. beyitler
  • yirim ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1096. beyit
  • yirin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 6439. beyit
  • yirinde ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1367. beyit
  • yiriñg ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 5278. beyit
  • yiriñge ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 6065. beyit
  • yirke ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 173, 210, 769, 829, 956, 1056, 1207, 1394, 1512, 1624, 2647, 3081, 3283, 3337, 3339, 3347, 3600, 3831, 3836, 3929, 3948, 4044, 4525, 4725, 5012, 5028, 5039, 5046, 5212, 5747, 6071, 6177, 6215, 6221, 6383, 6440, 6552, 6553. beyitler

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

kuur(ı)g(a)ru yinçü üg(ü)z : k(e)çe : t(e)m(i)r k(a)p(ı)gka : t(e)gi : sül(e)d(i)m : yır(ı)g(a)ru : yir b(a)y(ı)rkuu : y(e)r(i)ne : t(e)gi : sül[(e)d(i)m] bu[nça yirke t(e)gi y]or(ı)td[(ı)m öt]ük(e)n : y[ış]da :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A

(a)nt(a)g(ı)n(ı)n : üç(ü)n : ig(i)dm(i)ş : k[(a)g(a)n(ı)n(ı)n] (BK K7) s(a)bin : (a)lm(a)tin : yir : s(a)yu : b(a)rd(ı)g : koop (a)nta : (a)lk(ı)nt(ı)g : (a)r(ı)l[t(ı)g] (a)n[ta k(a)lm[(ı)şı] yir [s(a)y]u : koop :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · toprak

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

topraklı topraksı toprakçı topraklık topraksız toprakçıl toprak dam toprak kap topraklama toprak kort toprak nemi toprak sıva toprak tavı toprak tipi

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.