tespit — Bitigçi Etymological Atlas

Sözcüklerin kökeni, biçim ve anlam yolculuğu — sürekli güncellenir

Bitigçi

Bitigçi Etymological Atlas

Sözcüklerimiz nereden geldi, yüzyıllar içinde nasıl söylendi, ne anlama geldi? Atlas, her sözcüğün kökenini kaynaklarıyla, Orhon yazıtlarından bugüne biçim ve anlam yolculuğunu ve Türkçenin tarihsel dönemlerindeki gerçek tanıklarını gösterir.

Bu atlas sürekli güncellenir. Last updated: 14 Ekim 2026, 20:10 (Türkiye saati)

Word
351
kaynak
38
tarihsel tanık
95.017
en eski kayıt
8. yy.

tespit

Bir şeyi sağlam bir biçimde yerleştirme, yerinden oynamaz duruma getirme

Tespit, Arapça tes̱bīt sözünden alınmıştır; incelenen kaynaklardan Karaağaç sözü Arapçaya bağlar. Söz hem bir şeyi yerinden oynamayacak biçimde sağlamca yerleştirmeyi hem de bir durumu kuşkuya yer bırakmadan ortaya koymayı, belirlemeyi anlatır. XVII. yüzyılda Tezkire-i Dâvûd çevirisinde tesbīt yazımıyla ilaçların sabitleştirici etkisini anlatırken geçer; Redhouse (1890) ‘sağlamlaştırma, yerleştirme, kanıtlama’ anlamlarını verir. Arapça biçimdeki b'nin s'den sonra ötümsüzleşerek p'ye dönmesiyle Türkiye Türkçesindeki tespit yazımı ortaya çıkmıştır (Bitigçi açıklaması).

  1. 17. yy. · Osmanlı Türkçesi: tesbīt
  2. 19. yy. · Osmanlı Türkçesi: tesbīt
  3. 20. yy. · Türkiye Türkçesi: tespit

Görsellerle atlas

Görseller hazırlanıyor…

Bunu biliyor muydunuz?

Kategoriler

Words

Atlas nasıl hazırlanıyor?

Atlas'ta yalnız etimolojisi yerel etimoloji sözlükleri ve tarihsel metinler okunarak hazırlanmış, bağımsız bir denetimden geçmiş ve Türkçenin tarihsel dönemleri kartındaki tanıkları tek tek doğrulanmış sözcükler yer alır. New word işlendikçe atlasa eklenir.

Köken görüşleri asıl sahiplerine atfedilir ve benimsenen, olası, zayıf diye değerlendirilir. Altay kuramına dayanan karşılaştırmalar ayrıca belirtilir.

Biçim değişimleri, analizdeki tarihli biçimlerin çeviriyazı işaretleri korunarak harf harf karşılaştırılmasıyla çıkarılır. Her biçim kendi kolunun (Oğuz, Kıpçak, doğu) ya da ortak eski katmanın daha önceki yüzyıllardaki biçimleriyle karşılaştırılır; böylece farklı kolların biçimleri birbirinin devamıymış gibi gösterilmez. Aynı yüzyılın kaynaklarındaki değişkeler ve soy çizgisinde daha önce kaydedilmiş biçimler yeni bir değişim sayılmaz.

Yazım işaretinden doğan farklar (ḳ/k, ā/a, ġ/ğ), Arap harfli yazımın ayırt etmediği g/ğ, söz sonundaki ötümlü yazım (ḳurd ~ kurt) ve ek farkları ses değişimi sayılmaz. Meninski, Bianchi, Redhouse gibi Avrupalı sözlükçülerin Latin harfli yazımları (Meninski'de ḡ = c, ǵ = ince g, j = y, y = ı) okunuşa çevrilerek karşılaştırılır. Bu çıkarım kaynaklardaki biçimlerin karşılaştırmasıdır, ses yasası iddiası değildir.

Aynı yazılan ama ayrı sözcük olan maddeler (kurt I 'kurt hayvanı', kurt II 'kurtçuk') ayrı gösterilir; tanıkları ve sayıları birbirine karışmaz. Dönem sıklıkları, sözcüğe ait doğrulanmış tanıkların o dönemin metin büyüklüğüne oranıdır (milyon sözcükte).