bilge

Bitigçi Sözlük Maddesi

bilge

(sıfat)
· 2 meanings
  1. 1.

    (sıfat) Geniş ve derin bilgi sahibi olan, bunu en doğru ve yararlı biçimde kullanan, iyi ahlaklı, olgun ve örnek (kimse); hakim.

  2. 2.

    (sıfat) Olayları erdem ve bilgiden gelen bir üstünlükle değerlendiren (kimse).

ADVANCED ANALYSES

Historical vocabulary

Patterns across historical periods of Turkish

Open / close
Büyük Meaning Atlas'nda aç

Earliest historical attestation: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orkhon Turkish kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orkhon Turkish

    Historical source

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: bilge (I), bilge · sıfat

    Dönem anlamı

    Bilgisi ile deneyimini yerinde karar vermek için kullanabilen.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Open primary-text attestations (2)
    Kül Tigin Güney Yüzü (KT Gl) t(e)nri t(e)g : t(e)nride : bolm(ı)ş : türük : bilge : k(a)g(a)n : bu ödke : ol(u)rt(u)m : s(a)b(ı)m(ı)n : tük(e)ti : (e)şidg(i)I : ul(a)yu :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    koont(u)rm(ı)ş : (e)kin (a)ra : (KT D3) idi oks(u)z : köök : türük : <iti> : (a)nça : ol(u)rur (e)rm(i)ş : bilge : k(a)g(a)n : (e)rm(i)ş : (a)lp k(a)g(a)n (e)rm(i)ş : buyrukı y(e)me : bil

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 30

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Open supporting sources (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1069–1077

    Karakhanid Turkish

    Historical source

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · eserin telif dönemi

    Biçim: bilge, bilgeke · sıfat, ad

    Dönem anlamı

    Bilgisi ve deneyimiyle doğru hüküm veren, söz ve davranışında ölçülü kimse.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te bilge, bilgi ile yerinde yargıyı birleştiren kişi niteliği ve adı olarak tanıklanır.

    Günümüze uzanan değişim

    Bilge biçim ve temel anlamıyla sürer; çağdaş kullanımda tarihsel yönetici-danışman çevresi daha sınırlı çağrışır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Open primary-text attestations (2)
    yorı ay biligsiz igiŋni ota biligsiz otın sen ay bilge ḳuta

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 158 · Open source

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    bu kün tügme ḳaşıŋ ay bilge bügü özüm ‘uzrin aysa yime eymenü

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 191 · Open source

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Open supporting sources (3)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, inflected form ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

    Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

    Tarihsel madde biçimleri, sözlük madde numaraları ve yazma yapraklarının karşılaştırma kaynağı.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Current dictionary

    Biçim: bilge

    1. güncel anlam

    Geniş ve derin bilgi sahibi olan, bunu en doğru ve yararlı biçimde kullanan, iyi ahlaklı, olgun ve örnek (kimse); hakim

    2. güncel anlam

    Olayları erdem ve bilgiden gelen bir üstünlükle değerlendiren (kimse)

Method and dating limitations

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orkhon Turkishbilge (I)adjective

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bilgisi ile deneyimini yerinde karar vermek için kullanabilen.

Çağdaş arama bağı: bilge · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bilge (yalın biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, güneybatı yüzü; Bilge Kağan Yazıtı, batı yüzü, 2. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 4. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 4., 19. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 3., 23. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 6. satır

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Karakhanid Turkishbilgesıfat, ad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: bilge, bilgekeDîvânu Lugâti’t-Türk: bilge

Transkripsiyon notu: Kaynak yayının işaretsiz çevriyazısı aynen korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bilgisi ve deneyimiyle doğru hüküm veren, söz ve davranışında ölçülü kimse.

Historical context: Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te bilge, bilgi ile yerinde yargıyı birleştiren kişi niteliği ve adı olarak tanıklanır.

Anlamsal gelişim notu: Bilge biçim ve temel anlamıyla sürer; çağdaş kullanımda tarihsel yönetici-danışman çevresi daha sınırlı çağrışır.

Çağdaş arama bağı: bilge · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bilge (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 158, 192, 203, 223, 265, 287, 333, 405, 470, 755, 824, 1015, 1048, 1188, 1457, 1539, 1700, 1743, 1820, 2218, 2226, 2518, 2605, 2638, 2785, 2798, 3712, 3713, 3752, 3822, 3908, 3925, 3934, 4021, 4240, 4341, 4383, 4670, 4682, 4723, 5024, 5529, 5551, 5587, 5912, 5921, 6154, 6393, 6399. beyitler
  • bilge (yalın biçim)
    Tanıklık: Dîvânu Lugâti’t-Türk, 2427. sözlük maddesi
  • bilgeke (inflected form)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 263. beyit

Corpus lines from historical sources

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

Bilge Kağan Kuzey Yüzü (BK Kİ) t(e)nri t(e)g : t(e)nride : bolm(ı)ş : türük bilge k(a)g(a)n : bödke :

Orkhon Turkish · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A

Bilge Kağan Doğu Yüzü (BK Dİ) t(e)nri t(e)g : t(e)nri : y(a)r(a)tm(ı)ş : türük : bilge : k(a)g(a)n :

Orkhon Turkish · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 56 · çevriyazı güveni A

Alp çerigde bilge tirigde

Karakhanid Turkish · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Atasözleri · DLT I, 3388 · çevriyazı güveni B · Open in the Historical Corpus

Bilge bögü yunçıdı Ajun anı yançıdı

Karakhanid Turkish · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT III, 303 · çevriyazı güveni B · Open in the Historical Corpus

Source publications and reading notes

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · bilge

Note: The sentences in this section are selected automatically by the corpus sentence-selection algorithm. Their views, wording and content belong to the source texts; they do not bind Bitigçi or represent its views or position.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

bilgece bilgelik bilgesel bilgecilik bilgeleşme bilge olmak bilgeleşmek bilgeleştirme bilgeleştirmek bilgelik kazanmak bilgelik taslamak Hızır hakim hükema

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Spelling and Variants Verified relationships, frequency by period and usage share

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

Earliest Attestation and Dispersion Source publication dates, confidence level and stages of dispersion

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.