İnançtaki sonsuz esenlik yurdu, bolluk ve elverişlilik yeri veya huzurlu çevre.
(isim, din bilimi) Ahiret inancında Allah’ın iyilik ve iman sahiplerine karşılık olarak vaat ettiği, aklın kavrayışını aşan güzellikler ve tükenmeyen nimetlerle sonsuz yaşanacak yurt; ilgili: → ahiret.
Tarihsel söz varlığı
İlk tarihsel tanık: yaklaşık 1387 · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · PDF s. 88
Türkçe tercümenin kaynak yayında olasılıklı gösterilen tarihi. Kaynak yayın tercüme tarihini başlık künyesinde [1387?] biçiminde, belirsizlik işaretiyle verir. Tarih dayanağı: Başlık sayfası, PDF s. 2
Anlamsal gelişim çizgisi
1387–1500 · Eski Anadolu Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği
1387–1500
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: uçmağ / uçmak, uçmağ, uçmak · ad
Dönem anlamı
İyilerin ölümden sonra erişeceğine inanılan sonsuz esenlik yurdu.
sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliğiDede Korkut'ta ölenlerin ardından edilen 'uçmağ/uçmak olsun' duasında yer alır; Kâbûs-nâme'de tamu karşıtı öte dünya mekânıdır.
Günümüze uzanan değişim
Tarihsel uçmağ/uçmak genel dilden çekilmiş, aynı dinî kavramı cennet karşılamıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
sin: cân u ten. İkiden-sin: ata, ana. İkidesin: (6) gece, gündüz. îki-ye varacaksın: uçmak u tamu.” Pes birlik hakikatâ apa (7) müsellem-dür.
Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 88
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
lanup ağladı. Peyğamber ‘aleyhi ’s-selâm buyurdı ki: “Ağlama! Sözüm (10) hakdur.” dedi. “Kanlar igit olup girerler.” dedi. “Zira uçmak ehli(11) dükeli yiğit olısarlar." Pes arınun gönli hoş oldı.
Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 117
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Madde, yan biçim, (PHP 3, PHP 4) ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Biçim: cennet
1. güncel anlam
Ahiret inancında Allah’ın iyilik ve iman sahiplerine karşılık olarak vaat ettiği, aklın kavrayışını aşan güzellikler ve tükenmeyen nimetlerle sonsuz yaşanacak yurt; ilgili: → ahiret.
2. güncel anlam
Belirli bir nesnenin veya olanağın çevreye göre bolluğuyla öne çıkan yer; ilgili: → bolluk.
3. güncel anlam
Belirli bir uğraşın çok elverişli koşullar sayesinde zahmetsizce yürütülebildiği yer; ilgili: → kolaylık.
4. güncel anlam
Güzelliği ve dinginliğiyle insanda büyük ferahlık uyandıran; ilgili: → huzur.
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: uçmağ, uçmak; Kâbûs-nâme: uçmak. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İyilerin ölümden sonra erişeceğine inanılan sonsuz esenlik yurdu.
Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta ölenlerin ardından edilen 'uçmağ/uçmak olsun' duasında yer alır; Kâbûs-nâme'de tamu karşıtı öte dünya mekânıdır.
Anlamsal gelişim notu: Tarihsel uçmağ/uçmak genel dilden çekilmiş, aynı dinî kavramı cennet karşılamıştır.
Çağdaş arama bağı: cennet · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.
Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.
dürtişür-iken 7 ala gönderün ufanmasun, ağ pürçeklü anan yiri behişt 8 olsun, ağ şakallu baban yiri uçmağ olsun, Hak 9 yan- duran çırağun yana tursun, kadir Tanrı seni nâmerde 10 muhtaç
Eski Anadolu Türkçesi · Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 115 · çevriyazı güveni B
mesün, dürtişür-iken 5 ala gönderim uvanmasun, ağ şakallu baban yiri uçmak olsun, 6 ağ pürçeklü anan yiri behişt olsun, ahır sonı aru 7 imandan ayırmasun, âmin diyenler dîzâr görsün,
Eski Anadolu Türkçesi · Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 135 · çevriyazı güveni B
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Preparing citation formats for the current entry.
The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.
/karşılaştır umut ile ümit