Selected Corpus Statistics
ADVANCED ANALYSES
öz etimolojisi ve tarihsel dönemleri
Öz, Türkçenin en eski adlarından biridir. Stachowski onu Ana Türkçe *ȫŕ biçimine bağlar; Çuvaşçadaki var ‘ilik, meyve eti, çekirdek’ aynı sözün z ~ r denkliğiyle gelişmiş karşılığıdır. Söz VIII. yüzyıl Tunyukuk Yazıtı'ndan beri tanıklanır; Clauson'a göre temel anlamı bedene karşıt, elle tutulmayan yan olan ‘ruh’tur, sonra çoğunlukla ‘kendi’ anlamına gelmiş, bazen de bir canlının iç kısmını, iliğini anlatmıştır. Kâşgarlı Mahmud ‘kendi, nefs, can’, ‘yürek ve karın içindekiler’ ve ‘ağaç özü’ anlamlarını kaydeder. Osmanlıcada bir şeyin cevheri, en kıvamlı kısmı ve çıban özü anlamları da kayıtlıdır. Sözü ö- ‘düşünmek’ fiiline bağlayan eski açıklama anlam bakımından zayıf bulunur.
- 8. yüzyıl · Eski Türkçe (Orhon): öz
- 9. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: öz
- 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: ö:z
- 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: öz
- 13. yüzyıl · Harezm Türkçesi: öz
- 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: öz
- 14. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: öz
- 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: öz
- 16. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: öz
- 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: öz
- 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: öz
- 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: öz
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: 20 Eylül 735 · Bilge Kağan Yazıtı · PDF s. 74
yazıtın dikiliş tarihi. Kaynak, Çince yazıt ile Türkçe yazıtın tamamlanma süresinden hareketle anıtın 20 Eylül 735'te dikildiği sonucunu aktarır. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 14
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği · anlam alanının sözlüksel ayrışması
-
1
Tarihsel kaynak
720–735
Orhon Türkçesi
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: öz · ad
Dönem anlamı
Bir varlığın onu o varlık yapan temel ve iç niteliği.
anlam ve biçim sürekliliğiCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (1)
k(e)rg(e)ks(i)z : k(e)lürti : yog : yıp(a)r(ı)g : k(e)lür(ü)p : tike : birti: çmt(a)n : ıg(a)ç : k(e)lür(ü)p : öz y(a)r [....................... ] (BKT G12) bunça : bod(u)n : s(a)çin : kuulk(a)kin : [b]ıçdı : (e)dgü : özl(i)k
Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 74
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (2)
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
-
2
Tarihsel kaynak
1069–1070
Karahanlı Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi
Biçim: öz, özde, özdin, öze, özi, özin, özinde, özindin, öziñge, özke, özler, özni, özüg, özüm, özün, özüñg · zamir, ad
Dönem anlamı
Kişinin kendisi, iç varlığı veya bir şeyi o şey yapan temel nitelik.
anlam ve biçim sürekliliğiKutadgu Bilig’de öz; dönüşlülük, kişinin kendi varlığı ve iç nitelik anlatımında iyelik ve durum ekleriyle geniş biçimde kullanılır.
Günümüze uzanan değişim
Öz biçimce yaşamış; kendilik, iç nitelik ve temel yapı anlamları çağdaş dilde de sürmüştür.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
ḳalı ḳançaḳa kirme tutġıl özüŋ ḳalı ḳançasız bil uzatma sözüŋ
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 27 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
sini erdüküŋ teg ögümez özüm sini senmet öggil kesildi sözüm
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 33 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (2)
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.
-
3
Tarihsel kaynak
1313–1314
Harezm Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: öz, özi, öziŋ, özüŋ, özde, özdin, özidin, özin, özindin, öziŋe, öziŋge, özini, özleri, özün, özüŋni, özüŋde, özüŋdin · zamir/ad
Dönem anlamı
Kişinin kendisini gösteren dönüşlülük öğesi; insanın iç varlığı ve benliği.
anlam alanının sözlüksel ayrışmasıMuʿînü’l-Mürîd’de öz, kişinin kendisine yönelmesi, kendi davranışı ve nefsi üzerine kurulan öğüt bağlamlarında çok sayıda iyelik ve durum biçimiyle görülür.
Günümüze uzanan değişim
Dönüşlülük ve iç varlık anlamları çağdaş öz ve kendi arasında ayrışarak sürmüştür.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
yıdığ katresindin senirj teg cemâl* tefekkür kılıp bak bu öz özirje açılğay rubübiyyet-i zü’l-celâl
Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 95
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
71 tişiler ayası takı yüzidin ögin bilgü "avret tükel özidin éren érdin örtmiş tég-ôk hem tişi
Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 101
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (1)
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.
-
4
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: öz
1. güncel anlam
Bir kimsenin benliği, kendi manevi varlığı; iç, nefis (I), derun, ruh, varoluş karşıtı
2. güncel anlam
"Kendine, kendi kendini" anlamlarında birleşik kelimeler türeten bir söz
3. güncel anlam
Bir şeyin en kuvvetli veya kıvamlı bölümü; hülasa, zübde, ekstre
4. güncel anlam
Çıbanların içinde ölmüş dokudan oluşan irinle birlikte çıkan parça
5. güncel anlam
Bir şeyin iç yapısını ve ayırt edici özelliğini meydana getiren şey; künh, zübde
6. güncel anlam
Bitkilerin kök, gövde ve dallarının boydan boya ortasında bulunan, hafif, gevrek ve çoğu yumuşak bölüm
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir varlığın onu o varlık yapan temel ve iç niteliği.
Çağdaş arama bağı: öz · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- öz (yalın biçim)
Tanıklık: Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 11. satır
Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.
Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ñg işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Kişinin kendisi, iç varlığı veya bir şeyi o şey yapan temel nitelik.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de öz; dönüşlülük, kişinin kendi varlığı ve iç nitelik anlatımında iyelik ve durum ekleriyle geniş biçimde kullanılır.
Anlamsal gelişim notu: Öz biçimce yaşamış; kendilik, iç nitelik ve temel yapı anlamları çağdaş dilde de sürmüştür.
Çağdaş arama bağı: öz · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- öz (yalın biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 81, 136, 146, 170, 329, 433, 460, 485, 500, 510, 516, 535, 595, 600, 626, 650, 655, 666, 676, 706, 782, 801, 858, 859, 867, 938, 950, 1006, 1008, 1017, 1033, 1096, 1104, 1274, 1285, 1291, 1310, 1353, 1427, 1438, 1460, 1471, 1485, 1603, 1684, 1767, 1879, 1897, 1898, 1938, 2019, 2047, 2061, 2072, 2156, 2252, 2313, 2448, 2480, 2526, 2549, 2572, 2619, 2631, 2652, 2653, 2662, 2668, 2681, 2771, 2804, 2851, 2852, 2869, 2884, 2903, 2996, 2998, 3002, 3018, 3092, 3133, 3157, 3161, 3178, 3203, 3233, 3243, 3257, 3301, 3322, 3334, 3365, 3426, 3471, 3487, 3490, 3492, 3493, 3494, 3496, 3557, 3616, 3646, 3676, 3689, 3698, 3710, 3738, 3780, 3831, 3861, 3863, 3877, 3912, 3917, 3921, 3931, 3997, 4008, 4015, 4041, 4049, 4090, 4117, 4120, 4122, 4125, 4169, 4220, 4274, 4489, 4495, 4516, 4598, 4634, 4637, 4643, 4665, 4700, 4788, 4790, 4807, 4810, 4823, 4931, 4993, 5042, 5072, 5116, 5204, 5240, 5261, 5286, 5409, 5462, 5465, 5493, 5536, 5573, 5583, 5594, 5603, 5605, 5652, 5656, 5658, 5747, 5775, 5799, 5875, 5976, 5998, 6035, 6042, 6044, 6146, 6172, 6176, 6229, 6255, 6258, 6267, 6334, 6358, 6359, 6372, 6384, 6430, 6433, 6464, 6502, 6554, 6556, 6559, 6560, 6610, 6640. beyitler - özde ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 311, 707, 2560, 3823, 4175, 4481. beyitler - özdin ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 322, 5528, 5649, 6353. beyitler - öze ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 36, 42, 56, 2901, 3440, 5499, 5572. beyitler - özi ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4, 181, 235, 292, 404, 418, 419, 431, 503, 516, 575, 620, 727, 755, 765, 784, 814, 849, 855, 862, 1059, 1223, 1460, 1528, 1533, 1760, 1871, 1906, 1909, 1936, 2206, 2254, 2464, 2489, 2520, 2538, 2559, 2664, 2721, 2749, 2751, 2755, 2904, 2914, 3128, 3138, 3182, 3362, 3565, 3626, 3766, 4191, 4524, 4588, 4592, 4766, 4813, 4931, 5083, 5096, 5673, 6199, 6237, 6247, 6274, 6356, 6389, 6422. beyitler - özin ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 403, 508, 628, 757, 965, 988, 1073, 2292, 2294, 2508, 2512, 2518, 2649, 2753, 2764, 2769, 2790, 2833, 2870, 2978, 2981, 2989, 3234, 3449, 3450, 3508, 3513, 3540, 3639, 3644, 3921, 3933, 4105, 4121, 4142, 4216, 4333, 4452, 4844, 4960, 4968, 5000, 5004, 5676, 6128, 6158, 6276, 6326, 6354, 6357, 6452. beyitler - özinde ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 517, 706, 1460, 4041. beyitler - özindin ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1653, 1771, 6075, 6629. beyitler - öziñge ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1272, 5630. beyitler - özke ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 256, 258, 483, 499, 517, 634, 686, 736, 880, 900, 1038, 1113, 1565, 1826, 1893, 2289, 2341, 2468, 2611, 2963, 3268, 3648, 3649, 4187, 4259, 4530, 4695, 4748, 4754, 4969, 5147, 5155, 5158, 5161, 5260, 5292, 5303, 5361, 5619, 5620, 5707, 5877, 6038, 6249, 6268, 6577, 6605. beyitler - özler ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3300, 5384. beyitler - özni ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 135, 209, 1404, 4118, 4323, 5537, 5846, 6553. beyitler - özüg ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 298, 1003, 1013, 1326, 2519, 2656, 2677, 2850, 3741, 4036, 5201, 5221, 5709, 5841. beyitler - özüm ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 187, 192, 195, 202, 203, 204, 287, 363, 390, 395, 422, 476, 479, 528, 630, 638, 657, 698, 735, 754, 776, 788, 791, 799, 828, 835, 837, 848, 1088, 1118, 1119, 1153, 1209, 1361, 1512, 1589, 1656, 1805, 1891, 1918, 1920, 1921, 2429, 2525, 2879, 2947, 3017, 3055, 3158, 3176, 3180, 3201, 3235, 3306, 3310, 3326, 3331, 3337, 3338, 3366, 3454, 3489, 3512, 3598, 3692, 3695, 3707, 3737, 3756, 3758, 3759, 3767, 3789, 3809, 3827, 3833, 3865, 3871, 3883, 3886, 3940, 4002, 4025, 4161, 4460, 4569, 4724, 4732, 4736, 4780, 4781, 4793, 4803, 4851, 4874, 4935, 4937, 5040, 5041, 5117, 5337, 5399, 5400, 5602, 5615, 5635, 5642, 5644, 5645, 5646, 5690, 5691, 5692, 5696, 5748, 5749, 5814, 5819, 6036, 6064, 6080, 6085, 6086, 6098, 6501, 6507, 6540, 6586, 6590, 6639. beyitler - özün ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 101, 134, 603, 895, 1037, 1141, 1147, 1206, 1237, 1505, 1572, 2204, 2306, 3123, 3328, 3559, 3662, 3783, 3876, 3894, 3950, 4172, 4253, 4281, 4410, 4559, 4739, 4883, 4978, 5067, 5133, 5574, 5942. beyitler - özüñg ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 240, 790, 1292, 1435, 1476, 3242, 5870. beyitler
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: öz, özi, öziŋ, özüŋ, özde, özdin, özidin, özin, özindin, öziŋe, öziŋge, özini, özleri, özün, özüŋni, özüŋde, özüŋdin. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Kişinin kendisini gösteren dönüşlülük öğesi; insanın iç varlığı ve benliği.
Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de öz, kişinin kendisine yönelmesi, kendi davranışı ve nefsi üzerine kurulan öğüt bağlamlarında çok sayıda iyelik ve durum biçimiyle görülür.
Anlamsal gelişim notu: Dönüşlülük ve iç varlık anlamları çağdaş öz ve kendi arasında ayrışarak sürmüştür.
Çağdaş arama bağı: öz, kendi · anlam alanının sözlüksel ayrışması · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- öz (yalın biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 83/2, 297/4, 298/2, 343/2, 366/4, 338/4, 71/4, 373/4 (dörtlük/dize) - özi ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 44/2, 166/4, 267/4, 330/3, 333/1, 343/2, 367/1, 382/1, 383/4, 385/4, 386/3, 388/1, 388/2, 388/4, 391/3, 392/2, 402/4 (dörtlük/dize) - öziŋ ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 29/3 (dörtlük/dize) - özüŋ ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 27/1, 283/4, 320/4, 358/1, 370/4 (dörtlük/dize) - özde ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 362/1 (dörtlük/dize) - özdin ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 340/2 (dörtlük/dize) - özidin ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 71/2 (dörtlük/dize) - özin ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 166/4, 267/4, 268/1, 330/3, 376/4, 391/1 (dörtlük/dize) - özindin ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 8/4, 173/2, 227/4, 340/3 (dörtlük/dize) - öziŋe ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 29/3 (dörtlük/dize) - öziŋge ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 49/4, 387/1, 399/1, 401/1 (dörtlük/dize) - özini ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 343/2 (dörtlük/dize) - özleri ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 350/2 (dörtlük/dize) - özün ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 50/1 (dörtlük/dize) - özüŋni ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 50/1, 51/2, 63/2, 284/2, 369/2 (dörtlük/dize) - özüŋde ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 340/1 (dörtlük/dize) - özüŋdin ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 269/3, 320/3 (dörtlük/dize)
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · öz
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Cite this entry
Preparing citation formats for the current entry.
Related Entries
The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.