bora

kîmyâ Ar. Muḳteżâ-yı sevḳi ʿArabî olup setr maʿnâsına olan “kümm” mâddesinden veyâḫud “kemy” mâddesinden olmaḳdır. Lâkin Dürretü’l-Envâr nâm kitâbda ʿİbranîden muʿarreb ve mürekkeb olmaḳ üzere mersûmdur. Aṣlı “kîm” ve “yâh” idi. “Kîm” melik maʿnâsına ve “yâh” esmâʾ-i rabbâniyyedendir, maʿnâsı yâ Melik, yâ Allâh dimekdir. Ṣanʿat-ı mezbûreyi iʿmâlde mâlikü’l-mülk celle şânuhu ḥażretleriniñ iʿâne ve ifâża-i ḳudsiyyesine muḥtâc olunmağla dâʾimâ taʿbîr-i meẕkûr ile istifâża olundığından giderek mezc ile anda ġâlib oldı. Kîmyâʾ lüġatde iksîre dinilür ve maʿdenîye yaʿnî ṭuz, şâb ve tenkâr ve güherçile ve nevşâdûr ve bora maḳûlesine ḥaml ve terkîb ile felek-i şemsîde yaʿnî ʿamelini altunda yâḫud felek-i ḳamerîde yaʿnî gümüşde icrâ iden dârûya dinilür. Ḫulâṣası eczâsını ḥall ü ʿaḳd ile terkîb eyledikden ṣoñra anıñla baḳırı altun veyâḫud gümüş iderler imiş. Kîmyâ lafẓı ʿinde’l-ekẟer Yunanîdir, ḥîle ve ḥıẕk ile memzûc ṣanʿat maʿnâsınadır ve ʿinde’lbaʿż ḫîmyâ muʿarrebidir ki yine Yunanîdir, birʾü’s-sâʿa maʿnâsınadır veyâḫud kîmye muʿarrebidir ki ʿİbranîdir, mina’llâh maʿnâsınadır ve ḳaldı ki ʿilm-i cifr ve kîmyânıñ fî-nefsi’l-emr ṣıḥḥatinde şübhe yoḳdur. Lâkin istiḫrâclarında ġâyet ṣuʿûbet vardır ve mümteniʿ derecesindedir. ʿİnde’l-muḥaḳḳıḳîn tebdîl-i ṣûret-i nevʿiyye ḳabîlindendir ve ṣûret-i nevʿiyyeniñ tebeddüli müşâhede olunmuş imiş. Bir sâzlığıñ baş ṭarafından ẟülüẟânına ḳadar ḥayye olup henûz ḳuyruḳ ṭarafı sâz olaraḳ görülmüş imiş. Lâkin fenn-i mezbûruñ istiḥṣâli zühd ve veraʿ ve nüfûs-ı ḳudsiyye ile irtibâṭa ve mükâşefeye veyâḫud taʿlîm-i üstâd-ı kâmile mevḳûf imiş. Yoḫsa bî-hûde mübâşeret maḥżâ sevdâ-yı ḫâm ve ifnâ-yı ʿömr ve mâldir, el kiri ile yüz ḳaralığından ġayrı mâyesi ḳalmaz. Ḥaḳ celle ve ʿalâ ḥażretleri bunlara kimseyi mübtelâ eylemeye ve ıṣṭılâḥât-ı kîmyâviyyeden olup cihânda mevcûd olan mürekkeb cismleriñ ṣûret-i terkîbleriyle keyfiyyet-i imtizâc ve ittiḥâd ve iftirâḳından ve basîṭ olan şeyleriñ taḥavvül ve terekkebünden baḥẟ iden ʿilme dinilür ki iki nevʿ olup biri ṣırf maʿdeniyyatdan baḥẟ eylediğinden ʿilm-i kîmyâ-yı maʿdenî dîgeri ḥayvânât ve nebâtât gibi aʿżâ-yı maḫṣûṣa vâsıṭasıyla ḳâʾim olan şeyleriñ terkîbâtından baḥẟ eylediğiyçün kîmyâ-yı ʿużvî nâmıyla maʿrûfdur.

Osmanlı Türkçesi · Bitigçi Osmanlı Türkçesi Derlemi · PDF s. 1350–1351 · madde 24827 · çevriyazı güveni Kaynak çevriyazısı · Tarihsel Derlem’de aç

miḳyâsü’l-havâʾ Ar. Iṣṭılâḥât-ı ḥikmet-i ṭabîʿiyyeden olup şeklde görüldiği vech ile havânıñ derece-i tażyîḳini gösteren âlete ıṭlâḳ olunur ki buña Fransızca barometro dirler. Havânıñ derece-i tażyîḳiniñ artması havânıñ leṭâfetine ve azalması havânıñ taġayyürüyle rûzgâr çıḳacağına ve yağmur yağacağına ve furṭuna bora olacağına delâlet ider. Âlet-i mezbûruñ envâʿı var ise de bu şekldeki iki ṭarafı mesdûd ve biri ḳıṣa, dîgeri uzun iki ḳollı ve derûnı havâ ve ruṭûbetden ḫâlî olaraḳ cîva ile memlû bir borı olup aḥşâb bir levḥa üzerine yerleşdirilmişdir. Meẕkûr borınıñ ikiye tanṣîfi maḥallinde ṣıfr noḳṭası ḳabûl olunup işbu noḳṭadan iki uca doğrı sürmeli birer verniye âleti (ġâyet ṣaġîr taḳsîmât yapmaḳ içün müstaʿmel bir âletdir) ʿilâve olunmuş, taḳsîmâtlı levḥalar iʿânesiyle borı içindeki cîva dolı milimetroya taḳsîm idilmişdir. Havâ tażyîḳini icrâ itmek içün borınıñ ḳıṣa ḳolunuñ yan ṭarafına açılmış küçük delikden havâ girüp ḳıṣa ḳoldaki cîva üzerine tażyîḳ eyledikde uzun ḳoldaki cîva yuḳarıya çıḳar ki laṭîf havâda ʿale’t-taḫmîn 760 milimetrodur ki biñ milimetro bir metro oldığı ḥâlde yedi yüz altmış milimetro andan küçük dimekdir. Şu esâsa binâʾen 780 milimetro yâbis havâyı, 776 ẟâbit laṭîf havâyı, 767 laṭîf havâyı, 758 mütebeddil havâyı, 749 rûzgâr ve yağmurı, 740 ṣağnaḳlı havâyı, 731 furṭuna ve borayı işʿâr ider.

Osmanlı Türkçesi · Bitigçi Osmanlı Türkçesi Derlemi · PDF s. 1848 · madde 32359 · çevriyazı güveni Kaynak çevriyazısı · Tarihsel Derlem’de aç

nuḫre Ar. Rûzgârıñ şiddetle esmesi, furṭuna, bora ve çürimiş kemiklere dinilür, nuḫre-i rîḥle ṣarılur oldığı mülâḥaẓasına mebnîdir ve ıṣṭılâḥât-ı ṭıbbiyyeden olup temevvüt-i nesc-i ʿuẓmâya yaʿnî kemiğiñ örülmesi dimek olan nesciñ taʿbîr-i dîğerle eczâ-yı aṣliyyesiniñ ölmesine ve çürümesine ıṭlâḳ olunur ve burun deliği ve baʿżılarına göre burunuñ kendüsi dimekdir.

Osmanlı Türkçesi · Bitigçi Osmanlı Türkçesi Derlemi · PDF s. 2055 · madde 35369 · çevriyazı güveni Kaynak çevriyazısı · Tarihsel Derlem’de aç