kol

Bitigçi Sözlük Maddesi

kol

I (anatomi, bitki bilimi, müzik, askerlik, denizcilik)
· 12 anlam
  1. 1.

    İnsan vücudunda omuz başından parmak uçlarına kadar uzanan bölüm; dal (II).

  2. 2.

    Giyside vücudun bu bölümünü saran parça.

  3. 3.

    Makinelerde tutup çevirmeye, çekmeye yarayan ağaç veya metal parça.

  4. 4.

    Koltuk, divan vb.nin yan tarafında bulunan dayanmaya yarayan parça.

  5. 5.

    Bir şeyin ayrıldığı bölümlerden her biri; dal (I), kısım, şube, branş.

  6. 6.

    İş ekibi, grubu.

  7. 7.

    → sıra.

  8. 8.

    (anatomi) Koyun, dana, kuzu vb.nde ön ayağın üst bölümü.

  9. 9.

    (bitki bilimi) Ağaçlarda gövdeden ayrılan kalın dal.

  10. 10.

    (müzik) Bazı çalgıların elle tutulan sap bölümü.

  11. 11.

    (askerlik) → kanat.

  12. 12.

    (denizcilik) Bir halat oluşturan bükülmüş lif demetlerinden her biri.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

kol etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Kol, Türk dillerinin hemen hepsinde yaşayan eski bir Türkçe addır; Clauson, Stachowski, Gülensoy ve ÈSTJa onu Ortak Türkçe bir ana biçime bağlar. İlk anlamı ‘omuzdan bileğe uzanan üst kol’dur; el ve ön kol için eski dilde ayrıca elig kullanılırdı. Budist Uygur metinlerinde kol ~ kōl, Kâşgarlı Mahmud'da ko:l diye geçer; Tarihsel Derlem'deki en eski tanık Uygurcadır: _ḳolın sala_ ‘kolunu sallayarak’. ‘Yan’, ‘ordu kanadı’, ‘şube’, ‘ekip’ ve alet sapı anlamları bu adın mecazlarıdır; ÈSTJa yan ve kanat anlamlarında Moğolca etkisi olabileceğini düşünür.

  1. 10. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: kol ~ kool
  2. 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: ko:l
  3. 12. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: ḳol
  4. 13. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: kol
  5. 13. yüzyıl · Harezm Türkçesi: ḳol
  6. 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: kol
  7. 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: kol
  8. 14. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: kol
  9. 14. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ḳol
  10. 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: kol
  11. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ḳol
  12. 16. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: kol
  13. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: kol
  14. 17. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: kol
  15. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: kol
  16. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: kol
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · Muʿînü’l-Mürîd · PDF s. 105

eserin tamamlanma aralığı. Kaynak, son dörtlük ve ketebe kaydındaki H. 713 Ramazan tarihini 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 aralığına dönüştürür. Tarih dayanağı: İnceleme, PDF s. 26–27

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1313–1314 · Harezm Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: biçim değişimi ve anlam kapsamının ayrışması

  1. 1

    1313–1314

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: ḳol, ḳolı · ad

    Dönem anlamı

    Omuzdan ele kadar uzanan beden bölümü; bağlamda el işlevini de üstlenen üst uzuv.

    biçim değişimi ve anlam kapsamının ayrışması

    Muʿînü’l-Mürîd’in 92/2 tanığında ḳolı biçimi bedenin hareket eden üst uzvunu gösterir.

    Günümüze uzanan değişim

    Başlangıçtaki ḳ çağdaş k ile karşılanır; kaynakta el ile örtüşen kapsam çağdaş dilde kol ve el olarak ayrılmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    92 munup teg kuyunğu kerek üç yoh takı sürgü arka köküz baş koli kuyunğan orundın ketip yu adak

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 105

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    hanife katında teyemmüm seza 107 küyüp köl arıp suwnı kim bulmadı erür yerge cins ol gümân kalmadı

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 107

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: kol

    1. güncel anlam

    İnsan vücudunda omuz başından parmak uçlarına kadar uzanan bölüm; dal (II)

    2. güncel anlam

    Giyside vücudun bu bölümünü saran parça

    3. güncel anlam

    Makinelerde tutup çevirmeye, çekmeye yarayan ağaç veya metal parça

    4. güncel anlam

    Koltuk, divan vb.nin yan tarafında bulunan dayanmaya yarayan parça

    5. güncel anlam

    Bir şeyin ayrıldığı bölümlerden her biri; dal (I), kısım, şube, branş

    6. güncel anlam

    İş ekibi, grubu

    7. güncel anlam

    → sıra

    8. güncel anlam

    Koyun, dana, kuzu vb.nde ön ayağın üst bölümü

    9. güncel anlam

    Ağaçlarda gövdeden ayrılan kalın dal

    10. güncel anlam

    Bazı çalgıların elle tutulan sap bölümü

    11. güncel anlam

    → kanat

    12. güncel anlam

    Bir halat oluşturan bükülmüş lif demetlerinden her biri

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Harezm Türkçesiḳolad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: ḳolı

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: ḳolı. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Omuzdan ele kadar uzanan beden bölümü; bağlamda el işlevini de üstlenen üst uzuv.

Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’in 92/2 tanığında ḳolı biçimi bedenin hareket eden üst uzvunu gösterir.

Anlamsal gelişim notu: Başlangıçtaki ḳ çağdaş k ile karşılanır; kaynakta el ile örtüşen kapsam çağdaş dilde kol ve el olarak ayrılmıştır.

Çağdaş arama bağı: kol, el · biçim değişimi ve anlam kapsamının ayrışması · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ḳolı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 92/2 (dörtlük/dize)
Kaynak yayınlar ve okuma notu

Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · kol

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

yoma üreter yüzgeç çalgı yapımı omurilik kanalı ventral adali ipçik bızbız aranje yapmak kılıççılık domuztırnağı bodoslama çınargiller

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.