yaman
(isim, sıfat)
· 3 anlam
Üstün gücü veya becerisi olan; ürkütücü kişi ya da olağanı aşan etki.
Seçili Derlem İstatistikleri
İLERİ ÇÖZÜMLEMELER
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: 1350 · Süheyl ü Nev-bahâr · PDF s. 217
eserin telif tarihi. Kaynak, Hoca Mesʿûd'un eserin telif tarihini metinde H. 751/M. 1350 olarak açıkça verdiğini belirtir. Tarih dayanağı: İnceleme, PDF s. 61
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
1350–1500 · Eski Anadolu Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: anlam iyileşmesi ve kullanım daralması
-
1
Tarihsel kaynak
1350–1500
Eski Anadolu Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: yavuz, yavuz göz, yavuz gün · sıfat
Dönem anlamı
Zarar veren, beğenilmeyen veya korku uyandıran nitelikte olan.
anlam iyileşmesi ve kullanım daralmasıDede Korkut'ta tehlikeli ve sert durum; Süheyl'de kötü gün, kötü göz ve gönül sıkıntısı bağlamları görülür.
Günümüze uzanan değişim
Tarihsel olumsuz anlam genel dilde daralmış; yavuz kimi bağlamlarda güçlü ve yiğit olumlu değerini kazanmıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
215 Şığınma kimesneye yüz tutmağıl Hak’a niyyetüñi yavuz tutmağıl Şığınsaü peşimânhk ola şoft uç
Süheyl ü Nev-bahâr · 1350 · PDF s. 217
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Atası ho cânından uşandıdı Çü şâh gördi oğlınun işi yavuz Veziri okıyup didi nidevüz
Süheyl ü Nev-bahâr · 1350 · PDF s. 249
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (2)
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Madde, yan biçim, çekimli biçim ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.
Mesʿûd bin Ahmed (1991). Süheyl ü Nev-bahâr: İnceleme–Metin–Sözlük. Hazırlayan Cem Dilçin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
Kaynağa özgü çevriyazı, beyit bağlamı ve sözlük gönderimleri için eleştirel metin yayını.
-
2
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: yaman
1. güncel anlam
Becerisi ya da kuvvetiyle baş edilmesi kolay olmayan ve benzerlerinden öne çıkan; ilgili: → güçlü.
2. güncel anlam
Zarar verebileceği düşünüldüğü için karşısındakinde korku uyandıran; ilgili: → korkunç.
3. güncel anlam
Etkisi veya derecesiyle alışılan ölçüyü belirgin biçimde aşan; ilgili: → korkunç.
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Eski Anadolu Türkçesiyavuzsıfat
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: yavuzSüheyl ü Nev-bahâr: yavuz, yavuz göz, yavuz gün
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: yavuz; Süheyl ü Nev-bahâr: yavuz, yavuz göz, yavuz gün. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Zarar veren, beğenilmeyen veya korku uyandıran nitelikte olan.
Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta tehlikeli ve sert durum; Süheyl'de kötü gün, kötü göz ve gönül sıkıntısı bağlamları görülür.
Anlamsal gelişim notu: Tarihsel olumsuz anlam genel dilde daralmış; yavuz kimi bağlamlarda güçlü ve yiğit olumlu değerini kazanmıştır.
Çağdaş arama bağı: kötü, fena, yaman · anlam iyileşmesi ve kullanım daralması · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- yavuz (yalın biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 87-13, 176-2 (metin sayfası–satır) - yavuz (yalın biçim)
Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 56. beyit; 215. beyit; 716. beyit; 718. beyit; 883. beyit; 1057. beyit; 1336. beyit; 1375. beyit; 1455. beyit; 1953. beyit; 2085. beyit; 2142. beyit; 2217. beyit; 2365. beyit; 2446. beyit - yavuz göz (çekimli biçim)
Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 3603. beyit; 4494. beyit; 5317. beyit - yavuz gün (çekimli biçim)
Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 4041. beyit
Tarihsel derlem tanıkları
Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.
Korkut hay oğul Karçar 13 adama uş bögelek gibi bunludur, D88 ol bir yavuz canavardur, 1 hep bir yirde dirüp-dururam, gel gidelüm semüzin al aruğm 2 ko didi. Aldı Delü Karçarı bir pürelü
Eski Anadolu Türkçesi · Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 148 · çevriyazı güveni B
Yağrımnda 2 kalkan oynar yayası olur Yavuz yirlere yilteııdün kayıda 3 döngil Ağ şakallu babanı karıçuk olmış ananı buzlatmağıl
Eski Anadolu Türkçesi · Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 206 · çevriyazı güveni B
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Mesʿûd bin Ahmed (1991). Süheyl ü Nev-bahâr: İnceleme–Metin–Sözlük. Hazırlayan Cem Dilçin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · yaman
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Bu maddeye atıf
Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
İlgili Sözler
yaman olmak
yaman komşu, yaman avrat, yaman at; birinden göç, birin boşa, birin sat
mikroşerit yama anten
bey mi yaman, el mi yaman
Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.