İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 38
yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13
Orhon Türkçesibaşad
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İnsan ve hayvan bedeninin üst ya da ön bölümü; bir şeyin başlangıcı veya en yüksek yeri.
Çağdaş arama bağı: baş · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- başda (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 1. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 25., 29. satırlar - başınta (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 6. satır - başına (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 33. satır
Karahanlı Türkçesibaşad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: baş, başa, başḳa, başta, başı, başım, başın, başında, başıġDîvânu Lugâti’t-Türk: baş
Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İnsan veya hayvan bedeninde göz, ağız ve beyin gibi organları taşıyan üst ya da ön bölüm.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te başın beden bölümü olarak yalın, iyelikli ve durum ekli kullanımları tanıklanır.
Anlamsal gelişim notu: Beden bölümü anlamı çağdaş başta biçim ve çekirdek anlamıyla sürer.
Çağdaş arama bağı: baş · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- baş (yalın biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 176, 405, 421, 435, 545, 655, 708, 784, 890, 940, 966, 986, 1194, 1630, 1883, 2147, 2726, 2781, 2834, 2894, 3151, 3644, 4099, 4230, 4486, 4915, 4917, 5097, 5202, 5252, 5428, 5449, 5523, 5813, 5816, 5828, 5856, 6220, 6221, 6396. beyitler - baş (yalın biçim)
Tanıklık: Dîvânu Lugâti’t-Türk, 5330. sözlük maddesi - başa (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3838. beyit - başḳa (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1190, 2267, 2413, 2492, 2604, 2692, 2742, 5643, 6530. beyitler - başta (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1836. beyit - başı (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 119, 140, 163, 223, 253, 265, 344, 353, 423, 478, 491, 533, 633, 752, 949, 1015, 1063, 1114, 1191, 1266, 1357, 1436, 1442, 1598, 1617, 1830, 1881, 1945, 1992, 2040, 2047, 2089, 2156, 2166, 2196, 2210, 2275, 2300, 2394, 2420, 2457, 2516, 2555, 2745, 2786, 2809, 2831, 2874, 2877, 2881, 2900, 2925, 3002, 3089, 3516, 3551, 3566, 3704, 3763, 3855, 3978, 4064, 4065, 4123, 4133, 4143, 4197, 4290, 4298, 4406, 4595, 4665, 4889, 5202, 5349, 5754, 5892, 5927, 6159, 6177, 6221, 6253, 6416, 6453, 6456, 6478. beyitler - başım (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 365, 4557, 4848, 5643. beyitler - başın (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 422, 1207, 1967, 1989, 2352, 2515, 2518, 2647, 2652, 2726, 3072, 3081, 3283, 3286, 3379, 3953, 4213, 5797, 5827. beyitler - başında (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 213, 426, 667, 1222, 1567, 1798, 2271, 2367, 4434, 4639, 6035. beyitler - başıġ (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 173, 2825, 2850. beyitler
Harezm Türkçesibaşad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: baş, başdın, başı, başın, başındın, başıŋdın, başınġa, başıŋnı, başḳa, başnı
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: baş, başdın, başı, başın, başındın, başıŋdın, başınġa, başıŋnı, başḳa, başnı. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İnsan bedeninin üst bölümünde bulunan organ; uzamsal aktarım yoluyla bir şeyin ön veya uç bölümü.
Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de baş hem örtülmesi ve hareketi anlatılan beden bölümü hem de ön/uç konumu olarak çekimli biçimlerle tanıklanır.
Anlamsal gelişim notu: Organ anlamı sürmüş, üstlük ve öncelik ilişkilerinden doğan mecazlar çağdaş başta genişlemiştir.
Çağdaş arama bağı: baş · anlam sürekliliği ve mecazlaşma · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- baş (yalın biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 72/1, 91/3, 92/2 (dörtlük/dize) - başdın (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 81/1 (dörtlük/dize) - başı (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 45/4, 72/1, 151/2, 238/2 (dörtlük/dize) - başın (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 95/3 (dörtlük/dize) - başındın (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 226/2 (dörtlük/dize) - başıŋdın (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 39/4 (dörtlük/dize) - başınġa (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 197/4 (dörtlük/dize) - başıŋnı (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 219/4 (dörtlük/dize) - başḳa (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 70/3, 368/4 (dörtlük/dize) - başnı (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 94/2 (dörtlük/dize)
Eski Anadolu Türkçesibaşad
Kaynak çevriyazıları:Kâbûs-nâme: başDede Korkut Kitabı: baş
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: baş; Dede Korkut Kitabı: baş. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bedenin göz, ağız ve beyin gibi organları taşıyan üst bölümü; aktarım yoluyla ön, uç ya da yönetici konumu.
Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta beden, saygı için eğilme ve önderlik bağlamları; Kâbûs-nâme'de kafa ve başlangıç kullanımları denetlendi.
Anlamsal gelişim notu: Organ anlamından konum ve yönetim anlamlarına uzanan mecazlaşma sürmüştür.
Çağdaş arama bağı: baş · anlam sürekliliği ve mecazlaşma · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- baş (yalın biçim)
Tanıklık: Kâbûs-nâme, 3b/1, 15b/12, 18b/12, 26a/8, 45b/8 (yaprak yüzü–satır) - baş (yalın biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 40-10, 63-8, 65-7, 70-6, 72-6, 74-2 (metin sayfası–satır)
Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.