er - Anlamı, Derlem Yaygınlığı ve Eşdizimlilikleri

er

(isim, sıfat, askerlik, mecaz, ağızlardan)

· 5 anlam · 1 geçiş

1.

(isim) → erkek.
2.

(isim, mecaz) İşini iyi bilen, yetenekli kimse.
3.

(sıfat, mecaz) Kahraman olan.
4.

(sıfat, askerlik) Rütbesiz asker; nefer.
5.

(sıfat, ağızlardan) → koca (I).

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat

Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk gösterilen aynı-biçimli tanık: 9. yüzyıl · Irk Bitig · Kayıt 10 · Tarihsel Derlem

kaynak veritabanında esere verilen yüzyıl. Tarihsel Derlem, Irk Bitig’i Uygur Türkçesi döneminde 9. yüzyıla tarihler. Tarih dayanağı: Tarihsel Derlem, Eserler ve Kaynaklar

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1387 · Eski Anadolu Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam daralması ve çok anlamlılığın ayrışması

1

1387
Eski Anadolu Türkçesi
Tarihsel kaynak

Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

Biçim: er · ad

Dönem anlamı

Yetişkin erkek; bağlama göre eş veya savaşçı.
anlam daralması ve çok anlamlılığın ayrışması
Kâbûs-nâme'nin 39a/14 ve 50b/11 tanıkları erkek kişiyi, 10a/15 koca ilişkisini, 88b/2 savaşçıyı gösterir.

Günümüze uzanan değişim
Er biçimi kalmış, gündelik erkek anlamı daralarak askerlik ve yiğitlik çağrışımı güçlenmiştir.

Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

Birincil metin tanıklarını aç (2)
Hikâyet Bir gün Muhammed bin Zekeriyyâ er-Râzi C2) şâgirdleri-y-ile yörür-idi. N- gâh bir delüye uğradı. Ve çün delü, şeyhi gördi; 6 güldi. Der-hâl şeyh gerü döndi.
Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 99
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Bih ez-durüğ buved her çigüne bâşed rast (7 Be-medh guften-i hviş er kesı buzurg buved (8) Heme makâlet-i Kisrâ be-pend-nâme hebâst*
Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 101
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

Kaynak dayanağını aç (1)
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.
2

Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Güncel sözlük

Biçim: er

1. güncel anlam

→ erkek

2. güncel anlam

İşini iyi bilen, yetenekli kimse

3. güncel anlam

Kahraman olan

4. güncel anlam

Rütbesiz asker; nefer

5. güncel anlam

→ koca (I)

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Eski Anadolu Türkçesierad

Kaynak çevriyazıları:Kâbûs-nâme: er

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: er. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Yetişkin erkek; bağlama göre eş veya savaşçı.

Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'nin 39a/14 ve 50b/11 tanıkları erkek kişiyi, 10a/15 koca ilişkisini, 88b/2 savaşçıyı gösterir.

Anlamsal gelişim notu: Er biçimi kalmış, gündelik erkek anlamı daralarak askerlik ve yiğitlik çağrışımı güçlenmiştir.

Çağdaş arama bağı: er, erkek, koca, asker · anlam daralması ve çok anlamlılığın ayrışması · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

er (yalın biçim)
Tanıklık: Kâbûs-nâme, 39a/14, 50b/11, 52b/1, 55a/3, 55b/9, 88a/10 (yaprak yüzü–satır)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

5. b(ė)g (ė)r yuntıŋ(a)ru b(a)rmiş. ak bisi kulunlamiş. (a)ltun tuyuglug (a)dg(ı)rl(ı)k y(a)rag(a)y. t(ė)bėsiŋ(ė)rü b(a)rmiş. ürüŋ iŋ(ė)ni botulamiş. (a)ltun budl(a)l(ı)g bugral(ı)k y(a)rag(a)y. (ė)biŋ(ė)rü k(ė)lmiş. üçünç kunçuyı urıl(a)nmiş. b(ė)gl(i)k y(a)ra- g(ay) tir.

Uygur Türkçesi · Irk Bitig · 9. yüzyıl · Kayıt 10 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç