ayak

Bitigçi Sözlük Maddesi

ayak

(isim, anatomi, coğrafya, edebiyat, matematik, spor, madencilik, ağızlardan, mecaz)
· 16 anlam · 0 geçiş
  1. 1.

    (isim, anatomi) Bacakların bilekten aşağıda bulunan ve yere basan bölümü.

  2. 2.

    (isim) Birtakım şeylerin yerden yüksekçe durmasını sağlayan dayak, destek veya bunlardan her biri; bacak.

  3. 3.

    (isim) Vücudun belden aşağı bölümü; bacak.

  4. 4.

    (isim) Yürüyüşün ağırlık veya çabukluk derecesi.

  5. 5.

    (isim) → basamak.

  6. 6.

    (isim) Futun küpü alınarak hesaplanan değer.

  7. 7.

    (isim, ağızlardan) Mayalardan önce, makama uygun olarak çalınan veya söylenen beste.

  8. 8.

    (isim) Yarım arşın veya 30,5 santimetre uzunluğundaki ölçü birimi; kadem, fit (III), fut.

  9. 9.

    (isim, coğrafya) → göl ayağı.

  10. 10.

    (isim, edebiyat) Halk edebiyatında koşuklarda kısa yedekli dizeler.

  11. 11.

    (isim, edebiyat) Halk edebiyatında uyak.

  12. 12.

    (isim, matematik) Bir doğrunun başka bir doğruyu veya bir düzlemi kestiği nokta.

  13. 13.

    (isim, spor) Karakucak ve yağlı güreşte pehlivanların ayrıldıkları beş dereceden beşincisi.

  14. 14.

    (isim, spor) Altılı ganyanda yer alan her bir koşu.

  15. 15.

    (isim, madencilik) Kömür ocaklarında kömürün çıkarıldığı galeri.

  16. 16.

    (isim, mecaz) Bir düşüncenin, bir yapının olmazsa olmazı sayılan, temelini oluşturduğu düşünülen şeylerin her biri.

Birleşik Sözcükler

ayakaltı, ayak atışı, ayak ayası, ayak bağı, ayak banyosu, ayakbastı, ayak bileği, ayak divanı, ayak hatası, ayak havlusu, ayak işi, ayak izi, ayakkabı, ayak keseri, ayak kirası, ayak oyunu, ayak perde, ayak satıcısı, ayak tabanı, ayaktakımı, ayak tarağı, ayak tenisi, ayak teri, ayak topu, ayakucu, ayak ucu, ayaküstü, ayaküzeri, ayakyolu, ayağı bağlı, ayağı karıncalı, ayağı uğurlu, ayağı üzengide, ayağına çabuk, ayaktan hasta, ağırayak, altıncı ayak, arka ayak, beşinci ayak, bir ayak evvel, birinci ayak, çatal ayak, dördüncü ayak, dört ayak, düzayak, giderayak, gömme ayak, ikinci ayak, kırkayak, önayak, ön ayak, sacayak, takma ayak, üçayak, üçüncü ayak, yalancı ayak, yalın ayak, yarım ayak, tepeden ayağa, danaayağı, domuzayağı, duvar ayağı, eli ayağı düzgün, göl ayağı, horozayağı, itayağı, kazayağı, kediayağı, kurtayağı, sacayağı, tavşanayağı, tavukayağı, turnaayağı, eline ayağına çabuk, kanı ayaklı

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 43

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Orhon Türkçesiadakad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bacağın altında bulunan ve yere basarak durmayı, yürümeyi sağlayan beden bölümü.

Çağdaş arama bağı: ayak · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • adak (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 7. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 30. satır

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Karahanlı Türkçesiaḍaḳad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: aḍaḳ, aḍaḳta, aḍaḳı, aḍaḳınİlk Kur’an Tercümesi (Rylands): aḍaḳ, aḍaḳları, aḍaḳlarımız, aḍaḳlarıñgıznı, aḍaḳın, aḍaḳıñgDîvânu Lugâti’t-Türk: aḍaḳ

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḍ, ḳ, ñg işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İnsan ya da hayvanın yere basan, ayakta durmayı ve yürümeyi sağlayan alt uzvu; aḍaḳ astı öbeğinde ‘alt taraf’ ilişkisini de kuran beden adı.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti’t-Türk tanıkları beden bölümünü; Rylands tercümesindeki yıkama, sağlam durma ve aḍaḳ astı kullanımları hem organı hem onun alt-konum ilişkisini gösterir.

Anlamsal gelişim notu: aḍaḳ ile ayak arasında d > ḍ > y çizgisinde biçim değişimi izlenirken temel beden anlamı sürer; ‘alt taraf’ kullanımı uzamsal genişlemeyi gösterir.

Çağdaş arama bağı: ayak · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • aḍaḳ (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 374, 1855, 2369, 2390, 2865, 3324, 3568, 3659, 4208, 5046, 6128, 6383. beyitler
  • aḍaḳ (yalın biçim)
    Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 30. cilt, 82b yaprağı, 2. satır; 16. sure, 94. ayet
  • aḍaḳ (yalın biçim)
    Tanıklık: Dîvânu Lugâti’t-Türk, 23a yaprağı, 0213. sözlük maddesi
  • aḍaḳları (çekimli biçim)
    Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 27. cilt, 42b yaprağı, 2. satır; 5. sure, 33. ayet
  • aḍaḳlarımız (çekimli biçim)
    Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 35. cilt, 89b yaprağı, 2. satır; 41. sure, 29. ayet
  • aḍaḳlarıñgıznı (çekimli biçim)
    Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 27. cilt, 21a yaprağı, 3. satır; 5. sure, 6. ayet
  • aḍaḳta (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 803. beyit
  • aḍaḳı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 771, 801. beyitler
  • aḍaḳın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 578, 767, 2387, 4881, 5047, 5170, 5439, 5706, 5927, 5941, 6158, 6210. beyitler
  • aḍaḳın (çekimli biçim)
    Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 31. cilt, 10a yaprağı, 1. satır; 19. sure, 24. ayet
  • aḍaḳıñg (çekimli biçim)
    Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 34. cilt, 63a yaprağı, 2. satır; 38. sure, 42. ayet
Harezm Türkçesiadaḳad
Kaynak çevriyazıları:Kısasü’l-Enbiyâ: adaḳ, adaḳġa, adaḳımnı, adaḳımġa, adaḳıŋ, adaḳıŋnı, adaḳıŋdaḳı, adaḳı, adaḳınıŋ, adaḳın, adaḳını, adaḳıġa, adaḳıŋġa, adaḳıŋa, adaḳında, adaḳındın, adaḳıŋıznı, adaḳlarıŋıznı, adaḳları, adaḳların, adaḳlarını, adaḳlarıġa, adaḳlarınġa, adaḳlar, adaḳlarnı, ayaḳ, ayaḳġa, ayaḳı, ayaḳınıŋ, ayaḳın, ayaḳını, ayaḳınġa, ayaḳıŋa, ayaḳında, ayaḳları, ayaḳlarınNehcü’l-Ferâdîs: adaḳ, adaḳım, adaḳımnı, adaḳımġa, adaḳımdın, adaḳıŋ, adaḳıŋnı, adaḳı, adaḳın, adaḳını, adaḳıŋġa, adaḳıḳa, adaḳında, adaḳındaḳı, adaḳları, adaḳlarını, adaḳlarıdın, adaḳlarıŋızMukaddimetü’l-Edeb: adaḳıMuʿînü’l-Mürîd: adaḳ, ayaḳ, ayaḳıOrta Asya Kur’an Tefsiri: ayaḳ, ayaḳın, aḍaḳHarezmli Hâfız Divanı: adak, adakıga, adakı, adakıng, adakıngaKısasü’l-Enbiyâ: adaḳ, ayaḳNehcü’l-Ferâdîs: adaḳ

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kısasü’l-Enbiyâ: adaḳ, adaḳġa, adaḳımnı, adaḳımġa, adaḳıŋ, adaḳıŋnı, adaḳıŋdaḳı, adaḳı, adaḳınıŋ, adaḳın, adaḳını, adaḳıġa, adaḳıŋġa, adaḳıŋa, adaḳında, adaḳındın, adaḳıŋıznı, adaḳlarıŋıznı, adaḳları, adaḳların, adaḳlarını, adaḳlarıġa, adaḳlarınġa, adaḳlar, adaḳlarnı, ayaḳ, ayaḳġa, ayaḳı, ayaḳınıŋ, ayaḳın, ayaḳını, ayaḳınġa, ayaḳıŋa, ayaḳında, ayaḳları, ayaḳların; Nehcü’l-Ferâdîs: adaḳ, adaḳım, adaḳımnı, adaḳımġa, adaḳımdın, adaḳıŋ, adaḳıŋnı, adaḳı, adaḳın, adaḳını, adaḳıŋġa, adaḳıḳa, adaḳında, adaḳındaḳı, adaḳları, adaḳlarını, adaḳlarıdın, adaḳlarıŋız; Mukaddimetü’l-Edeb: adaḳı; Muʿînü’l-Mürîd: adaḳ, ayaḳ, ayaḳı; Orta Asya Kur’an Tefsiri: ayaḳ, ayaḳın, aḍaḳ; Harezmli Hâfız Divanı: adak, adakıga, adakı, adakıng, adakınga; Kısasü’l-Enbiyâ: adaḳ, ayaḳ; Nehcü’l-Ferâdîs: adaḳ. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bacağın sonunda bulunan, yere basma, ayakta durma ve yürüme işlerini üstlenen beden bölümü; bağlama göre bir varlığın alt veya giriş tarafını da belirten organ adı.

Tarihsel bağlam: Kısasü’l-Enbiyâ’da Âdem’in ayağının Mekke yönünde oluşu ve namazda ayağın kıbleye uzatılması; Muʿînü’l-Mürîd’de abdestte ayağın topukla yıkanması; tefsirde ellerle birlikte anılan ve iple bağlanan ayak; Hâfız’da sevgilinin ayağı ve ayak toprağı bağlamları birlikte denetlendi.

Anlamsal gelişim notu: Harezm alanında adaḳ ile ayaḳ yan yana tanıklanır; d > y değişmesi sürerken temel beden anlamı korunur. Hâfız yayınının adak yazımı kendi işaretsiz çevriyazı sistemini gösterir.

Çağdaş arama bağı: ayak · yan biçimlerle ses değişimi ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • adaḳ (yalın biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 6r9, 12r6, 32r11, 36r2, 69v8, 141r12, 197v12, 197v13, 207v20, 229v19 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳġa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 44v3, 65v11, 124v3, 249v9 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳımnı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 51v1 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳımġa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 74r7 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳıŋ (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 159r13, 209r17 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳıŋnı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 240v16 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳıŋdaḳı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 18v12 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 6r8, 6r9, 27r3, 27r4, 27r5, 27r6, 54r14, 59v7, 65r1, 65r4, 69r13, 72r14, 89v16, 107v11, 111r14, 140r20, 141r12, 149v6, 150v3, 173v8, 224r20, 224v3, 240v13, 246v2, 248r18, 248v11, 248v17, 234v18 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳınıŋ (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 140r20, 238r18 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 17v5, 28v7, 28v8, 31r21, 37r6, 41r11, 47v15, 48r13, 49v6, 49v7, 51v4, 70r12, 71v8, 72v12, 86r5, 103v19, 144v2, 150r18, 150r19, 150v4, 194r21, 215r9, 220r15, 236v12 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳını (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 6r12, 135v1, 150r10, 150r15 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳıġa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 150v3, 156r10, 227v18 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳıŋġa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 46r14, 51r20, 69v19, 70r5, 73r18, 73v5, 73v9, 74r17, 75v18, 76v1, 89v16, 104r15, 105r9, 105v14, 143v21, 148v9, 155r2, 159r16, 162v20, 177r16, 197r4, 203v6 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳıŋa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 223v8, 229v21, 231v8 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳında (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 14v5, 20v9, 27r4, 146v19 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳındın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 74r19, 111r13 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳıŋıznı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 49v5 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳlarıŋıznı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 113r11 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳları (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 135r2, 143v1, 151v19, 172r2, 172r4, 180r19 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳların (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 29r16, 30v13, 140v6, 140v7, 143r8, 158r1 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳlarını (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 15v11 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳlarıġa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 146v19, 161r4, 224v4 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳlarınġa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 44r4, 154r5 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳlar (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 249r6 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳlarnı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 113r12 (yaprak yüzü–satır)
  • ayaḳ (yalın biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 158r5, 169v8, 178r14, 185v2, 188r1, 197v14, 200v10, 200v11, 207v20, 238v4 (yaprak yüzü–satır)
  • ayaḳġa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 31r17 (yaprak yüzü–satır)
  • ayaḳı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 24v12, 96v4, 177r11, 177r12 (yaprak yüzü–satır)
  • ayaḳınıŋ (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 220r10 (yaprak yüzü–satır)
  • ayaḳın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 145r8, 159v19, 161v3, 187v16, 208v9, 220r14 (yaprak yüzü–satır)
  • ayaḳını (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 157v14, 187v21 (yaprak yüzü–satır)
  • ayaḳınġa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 92r8 (yaprak yüzü–satır)
  • ayaḳıŋa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 203v7 (yaprak yüzü–satır)
  • ayaḳında (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 134r5 (yaprak yüzü–satır)
  • ayaḳları (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 178v3, 198v20, 198v21 (yaprak yüzü–satır)
  • ayaḳların (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 220v10 (yaprak yüzü–satır)
  • adaḳ (yalın biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 60-10, 343-6, 374-3, 374-6 (metin sayfası–satır)
  • adaḳım (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 51-8, 137-4, 243-15 (metin sayfası–satır)
  • adaḳımnı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 137-3, 215-4, 400-8 (metin sayfası–satır)
  • adaḳımġa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 21-9, 325-10 (metin sayfası–satır)
  • adaḳımdın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 215-5 (metin sayfası–satır)
  • adaḳıŋ (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 40-14, 280-17 (metin sayfası–satır)
  • adaḳıŋnı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 21-10, 137-1, 315-2, 333-12, 343-14 (metin sayfası–satır)
  • adaḳı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 20-15, 20-17, 68-1, 136-12, 150-2, 280-9, 301-13, 346-7, 351-2, 360-12, 366-2, 400-9 (metin sayfası–satır)
  • adaḳın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 217-3, 360-11 (metin sayfası–satır)
  • adaḳını (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 10-11, 21-4, 21-7, 50-16, 96-15, 165-10, 215-6, 217-9, 264-10, 339-6, 343-4 (metin sayfası–satır)
  • adaḳıŋġa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 21-5, 21-7, 70-4, 167-17, 228-3, 237-12, 322-5, 325-10, 345-15, 358-5, 358-9, 418-5 (metin sayfası–satır)
  • adaḳıḳa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 19-8 (metin sayfası–satır)
  • adaḳında (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 43-1, 288-10, 322-8 (metin sayfası–satır)
  • adaḳındaḳı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 43-7, 358-8 (metin sayfası–satır)
  • adaḳları (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 20-16, 63-10, 280-9, 314-14 (metin sayfası–satır)
  • adaḳlarını (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 162-10, 278-5 (metin sayfası–satır)
  • adaḳlarıdın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 12-14, 367-11 (metin sayfası–satır)
  • adaḳlarıŋız (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 250-16 (metin sayfası–satır)
  • adaḳı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 87-2, 122-5, 129-1 (metin sayfası–satır)
  • adaḳ (yalın biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 72/1, 88/3, 92/3, 240/1, 301/1, 309/2 (dörtlük/dize)
  • ayaḳ (yalın biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 198/2, 276/3 (dörtlük/dize)
  • ayaḳı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 195/2 (dörtlük/dize)
  • ayaḳ (yalın biçim)
    Tanıklık: Orta Asya Kur’an Tefsiri, 106b,10 (yaprak yüzü–satır)
  • ayaḳın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Orta Asya Kur’an Tefsiri, 64b,1, 139b,15 (yaprak yüzü–satır)
  • adak (yalın biçim)
    Tanıklık: Harezmli Hâfız Divanı, sözlükte adak maddesi
  • adakıga (çekimli biçim)
    Tanıklık: Harezmli Hâfız Divanı, 54. gazel, 4. beyit; 93. gazel, 2. beyit
  • adakı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Harezmli Hâfız Divanı, 55. gazel, 2. beyit; 59. gazel, 5. beyit; 63. gazel, 2. beyit; 65. gazel, 4. beyit; 83. gazel, 3. beyit
  • adakıng (çekimli biçim)
    Tanıklık: Harezmli Hâfız Divanı, 72. gazel, 4. beyit; 72. gazel, 5. beyit
  • adakınga (çekimli biçim)
    Tanıklık: Harezmli Hâfız Divanı, 91. gazel, 1. beyit
Eski Anadolu Türkçesiayaḫ / ayağ / ayakad
Kaynak çevriyazıları:Süheyl ü Nev-bahâr: ayaḫ, ayaġı ṭaşa doḳın-, ayaġı ṭozın sürme idin-, ayaḫdan, ayaḫ dire-, ayaḫ götür-, ayaḫ süri-, ayaḫ bağı, ayak ad-, ayak depret-, ayak ṭaşa ṭoḳın-Kâbûs-nâme: ayak, ayağınDede Korkut Kitabı: ayağ, ayak, ayağum, ayağumdan, ayağun, ayağı, ayağınun, ayağın, ayağıma, ayaklularYunus Emre Divanı: ayak

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Süheyl ü Nev-bahâr: ayaḫ, ayaġı ṭaşa doḳın-, ayaġı ṭozın sürme idin-, ayaḫdan, ayaḫ dire-, ayaḫ götür-, ayaḫ süri-, ayaḫ bağı, ayak ad-, ayak depret-, ayak ṭaşa ṭoḳın-; Kâbûs-nâme: ayak, ayağın; Dede Korkut Kitabı: ayağ, ayak, ayağum, ayağumdan, ayağun, ayağı, ayağınun, ayağın, ayağıma, ayaklular; Yunus Emre Divanı: ayak. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bacağın yere basan uç bölümü; yürüme, durma ve yön değiştirmeyi sağlayan beden parçası.

Tarihsel bağlam: Süheyl ü Nev-bahâr'da ayaḫdan düş- güçten kesilmeyi, ayak ad- bir yere basmayı anlatır; Dede Korkut'ta ayağum ve ayağı gibi iyelikli durumlar organı kişiye bağlar; Yunus'un CXLV. şiirinde el ile birlikte ibadetin bedensel hareketini kurar.

Anlamsal gelişim notu: Önceki dönemlerdeki adaḳ/ayaḳ çizgisinden sonra bu kaynaklarda ayaḫ, ayağ ve ayak yan yana görünür; organ anlamı çağdaş ayakta sürer.

Çağdaş arama bağı: ayak · kaynaklara göre ses değişimi ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ayaḫ (yalın biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 1728. beyit; 1787. beyit; 2087. beyit; 2178. beyit; 2328. beyit
  • ayaġı ṭaşa doḳın- (çekimli biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 5462. beyit
  • ayaġı ṭozın sürme idin- (çekimli biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 138. beyit
  • ayaḫdan (çekimli biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 637. beyit; 4026. beyit
  • ayaḫ dire- (çekimli biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 3615. beyit
  • ayaḫ götür- (çekimli biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 4363. beyit
  • ayaḫ süri- (çekimli biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 4801. beyit
  • ayaḫ bağı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 4439. beyit; 4441. beyit
  • ayak ad- (çekimli biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 212. beyit
  • ayak depret- (çekimli biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 3615. beyit
  • ayak ṭaşa ṭoḳın- (çekimli biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 4460. beyit
  • ayak (yalın biçim)
    Tanıklık: Kâbûs-nâme, 8b/12, 33a/11, 44a/9, 44a/10, 44b/3, 44b/8, 45a/15, 49a/2, 49a/8, 59b/8, 65a/4, 66a/9, 93a/9, 101a/4, 101b/13 (yaprak yüzü–satır)
  • ayağın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kâbûs-nâme, 82a/9 (yaprak yüzü–satır)
  • ayağ (yalın biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 17-4 (metin sayfası–satır)
  • ayak (yalın biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 47-13 (metin sayfası–satır)
  • ayağum (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 8-2, 242-12 (metin sayfası–satır)
  • ayağumdan (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 139-2 (metin sayfası–satır)
  • ayağun (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 219-10 (metin sayfası–satır)
  • ayağı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 15-6, 29-6, 57-6, 57-7, 95-7, 174-1, 189-5, 229-1, 243-3, 281-12 (metin sayfası–satır)
  • ayağınun (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 242-8 (metin sayfası–satır)
  • ayağın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 227-6, 241-2, 246-11, 266-9, 273-10 (metin sayfası–satır)
  • ayağıma (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 47-1, 88-13, 117-1, 119-1, 119-10, 173-12, 199-5, 260-5, 290-11, 303-2 (metin sayfası–satır)
  • ayaklular (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 83-5 (metin sayfası–satır)
  • ayak (yalın biçim)
    Tanıklık: Yunus Emre Divanı, CXLV, 3. beyit; CLV, 4. beyit

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

(a)lt(ı)m(ı)z : tört(ü)nç : çuş : b(a)şmta : sün(ü)şd(ü)m(i)z : türük : (KT K7) bod(u)n : (a)d(a)k k(a)mş(a)tdı : y(a)bl(a)k bolt[(a)ç]ı (e)rti : oza [k](e)lm(i)ş : süsin : kül tig(i)n : (a)g(ı)t(ı)p : tonra : bir ug(u)ş :

Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 43 · çevriyazı güveni A

[....................... ü]ç(ü)nç [çuş b(a)şmta sü]n(ü)şd(ü)m : türük : bod(u)n : (a)d(a)k k(a)mş(a)t(t)ı : y(a)bl(a)k : (BK D31) bolt(a)çı : (e)rti oza : y(a)na: k(e)l(i)gme : süsin : (a)g(ı)t(tı)m :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 66 · çevriyazı güveni A

yıl ay tutğunı boldum emgek bile 374 kişensiz külündi marŞumaz adak tünerdi yarumaz körügli karak

Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · PDF s. 112 · çevriyazı güveni B

B41 401 seviglini sevmez keyik teg kaçar kaçığlıka yapçur adakın kuçar 402 ara körse yügrür bezenip udu

Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · PDF s. 114 · çevriyazı güveni B

bütünlükin yek alı (2) erür küçsüz. 77 Körmez mü sen anlamı kim (3) ayıldı olarka: yığınglar eligleringizni hem adakın kılınglar [45al] namâznı hem beringler zekâtnı, kaçan (2) bitildi erse olar üze

Karahanlı Türkçesi · Karahanlı Türkçesi Rylands Kur’an Tercümesi · yaklaşık 12–13. yüzyıl · PDF s. 52 · çevriyazı güveni B

bütünlükin kâfirler erürler, [68b 1] erür sizlerke düşman belgülüg. 102 (2) Kaçan bolsang olar içinde adakın kılsa sen olarka (3) namâznı, tursun bir öğür olardın [69a 1] seniıig birle, alsunlar uruş sâzlannı, (2) kaçan secde kılsalar

Karahanlı Türkçesi · Karahanlı Türkçesi Rylands Kur’an Tercümesi · yaklaşık 12–13. yüzyıl · PDF s. 54 · çevriyazı güveni B

artukrak boldı. Kırk yılda (8) kedin ol tofraknı kudreti birle şüret kıldı, başı Tâyif sırjar, adakı Mekke sıt]ar. (9) Su’âl: Mekke Tâyifdin fâzılrak turur, Âdem başı Tâyif tapa adakı Mekke sıt]ar bolmakınğa (10) hikmet ne erdi? Cevâb: İdi cazze ve celle ti

Harezm Türkçesi · Kısasü’l-Enbiyâ · 1310 · PDF s. 49 · çevriyazı güveni B

bu nerseler atını. Kavluhu tacâlâ: r>l ^jj L (11-33) (17) Âdem atlarnı aytu bérdi; bu yığaç, bu taş, bu suw, kamuğ nersenir] atını bu idiş, (18) bu ayak nime tegrede kamuğ tiller birle beyân kıldı. Hitâb keldi: Ey ferişteler siz- (19) -lerge

Harezm Türkçesi · Kısasü’l-Enbiyâ · 1310 · PDF s. 53 · çevriyazı güveni B

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Ata, Aysu (2019). Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası: Giriş–Metin–Notlar–Dizin). 3. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

Rabgûzî, Nâsırü’d-dîn bin Burhânü’d-dîn (1997). Kısasü’l-Enbiyâ II: Dizin. Hazırlayan Aysu Ata. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Rabgûzî, Nâsırü’d-dîn bin Burhânü’d-dîn (1997). Kısasü’l-Enbiyâ I: Giriş–Metin–Tıpkıbasım. Hazırlayan Aysu Ata. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Ata, Aysu (1998). Nehcü’l-Ferâdîs III: Dizin–Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Borovkov, A. K. (2002). Orta Asya’da Bulunmuş Kur’an Tefsirinin Söz Varlığı (XII–XIII. Yüzyıllar). Çevirenler Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Toparlı, Recep (1994). Harezmli Hâfız Divanı’ndan Seçmeler. Ankara: Kültür Bakanlığı.

Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Mesʿûd bin Ahmed (1991). Süheyl ü Nev-bahâr: İnceleme–Metin–Sözlük. Hazırlayan Cem Dilçin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.

Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Dede Korkut Kitabı I: Giriş–Metin–Faksimile (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Gölpınarlı, Abdülbâki (2021). Yunus Emre: Hayatı ve Bütün Şiirleri. 14. basım. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · ayak

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Madde geçmişi ve atıf

Güncel içerik sürümü ve kayıtlı editoryal olaylar yükleniyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

ayaklı ayaksı ayakçı ayaklık ayaksız ayaklama ayak sesi ayaklamak ayaklanma ayaklılık ayakçılık küçük orta deste ulaşım aracı

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.