altın

(isim, sıfat, kimya, mecaz)

· 4 anlam

1.

(isim, kimya) Atom sayısı 79, atom ağırlığı 196,9 olan, 1064 °C'de eriyen, kolay işlenen, yüksek değerli, paslanmaz element; zer (simgesi Au).
2.

(sıfat) Bu elementten yapılmış.
3.

(sıfat) Altından yapılmış sikke.
4.

(sıfat, mecaz) Üstün nitelikli, değerli olan.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat

Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · ses değişimiyle anlam sürekliliği

1

720–735
Orhon Türkçesi
Tarihsel kaynak

Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

Biçim: altun, altunın, altunin · ad

Dönem anlamı

Kolay işlenen, sarı renkli ve değerli bir metal.
kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

Birincil metin tanıklarını aç (2)
birle : (KT G5) tüz(ü)lt(ü)m : (a)ltun : küm(ü)ş : işg(i)ti : kuut(a)y : buns(u)z : (a)nça birür : t(a)bg(a)ç : bod(u)n : s(a)bı: süçig : (a)gısi: yimşak : (e)rm(i)ş :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
(a)dg(ı)r(ı)g: udl(ı)kin : sıyu : urtı : knrk(ı)z : k(a)g(a)nin : öl(ü)rt(ü)m(i)z : ilin : (a)lt(ı)m(ı)z : ol yılka : türg(i)ş [: t(a)pa : (a)ltun : yiş(ı)g]
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 40
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

Kaynak dayanağını aç (2)
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
2

1400–1500
Eski Anadolu Türkçesi
Tarihsel kaynak

Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

Biçim: altun, altunı, altunlu, altunluça · ad

Dönem anlamı

Parlak sarı renkli, kolay işlenen ve değerli sayılan maden.
ses değişimiyle anlam sürekliliği
Dede Korkut'ta armağan, bezeme ve servet unsuru olan altun; yalın, belirtili ve niteleme türevleriyle geçer.

Günümüze uzanan değişim
u ünlüsü düzleşerek altun > altın olmuş, değerli maden anlamı korunmuştur.

Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

Birincil metin tanıklarını aç (2)
3 Yüklet olsun hünerlüdür Altun başlu ban iv virgil 4 bu oğlana Kölge olsun erdemlüdür
Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 103
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Şavaşmadın urışmadın alı vireyim 10 döngil girü Altun başlu ban ivler gider-ise benüm gider 11 Senün-de içinde odan var-ise yiğit digil mana
Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 112
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

Kaynak dayanağını aç (1)
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Madde, yan biçim, çekimli biçim ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.
3

Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Güncel sözlük

Biçim: altın

1. güncel anlam

Atom sayısı 79, atom ağırlığı 196,9 olan, 1064 °C'de eriyen, kolay işlenen, yüksek değerli, paslanmaz element; zer (simgesi Au)

2. güncel anlam

Bu elementten yapılmış

3. güncel anlam

Altından yapılmış sikke

4. güncel anlam

Üstün nitelikli, değerli olan

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesialtunad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Kolay işlenen, sarı renkli ve değerli bir metal.

Çağdaş arama bağı: altın · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

altun (yalın biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 5. satır; Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 12. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 36. satır; Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 11. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 3. satır; Kül Tigin Yazıtı, güneybatı yüzü; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 27. satır
altunın (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güneybatı yüzü
altunin (çekimli biçim)
Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 11. satır

Eski Anadolu Türkçesialtunad

Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: altun, altunı, altunlu, altunluça

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: altun, altunı, altunlu, altunluça. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Parlak sarı renkli, kolay işlenen ve değerli sayılan maden.

Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta armağan, bezeme ve servet unsuru olan altun; yalın, belirtili ve niteleme türevleriyle geçer.

Anlamsal gelişim notu: u ünlüsü düzleşerek altun > altın olmuş, değerli maden anlamı korunmuştur.

Çağdaş arama bağı: altın · ses değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

altun (yalın biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 18-3, 31-4, 32-10, 33-12, 36-5, 38-5, 39-1, 40-5, 48-2, 52-7, 52-11, 57-9, 58-6, 61-9, 63-5, 65-5, 71-13, 80-4, 91-10, 93-4, 97-5, 111-2, 115-2, 115-11, 116-4, 116-5, 116-11, 118-4, 119-2, 123-1, 124-6, 132-7, 137-9, 143-9, 151-4, 157-11, 163-5, 165-5, 166-13, 167-11, 174-7, 229-5, 235-13, 238-12, 239-6, 271-1, 279-4, 280-3, 284-4, 292-12 (metin sayfası–satır)
altunı (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 280-4 (metin sayfası–satır)
altunlu (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 179-11, 207-12, 221-2 (metin sayfası–satır)
altunluça (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 141-8, 200-13, 271-5 (metin sayfası–satır)

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

yig : i[di yok (e)r]m(i)ş: il [tuts(u)k yir ö]tük[(e)n]: yış : (e)rm(i)ş [bu] y(e)rd[e ol](u)r(u)p [t(a)bg(a)ç bod](u)n : birle : tüz(ü)l[t(ü)m] (a)ltun : küm(ü)ş : (e)ş[g(i)ti]

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A

ortusın]a : kuur(ı)g(a)ru: [kün b(a)ts(ı)kına yır(ı)g(a)ru tün ortusma t(e)gi koont(u)rt(u)m s(a)r(ı)g (a)ltu]nin : ür(ü)n : küm(ü)şin : kıırg(a)gl(ı)g : kuut(a)yin : kinl(i)g : (e)şg[(i)tis]in : özl(i)k (a)tin :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 54 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · altın

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

altıncı altınlı altınsı altınlık altınsız altın set altın süt altınlama altınımsı altın gibi altın tozu altın çağı altıncılık Enam

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.

Seçili Derlem İstatistikleri