bütün

Bitigçi Sözlük Maddesi

bütün

(sıfat, isim)
· 6 anlam
  1. 1.

    (sıfat) → tam.

  2. 2.

    (sıfat) Bir şeyin hepsi; kamu, bilcümle, bilumum, cümle, cemi, tamam, umum.

  3. 3.

    (sıfat) Bozuk olmayan (para).

  4. 4.

    (sıfat) Parçalara ayrılmamış, tek parçadan oluşan; tüm (I), yekpare.

  5. 5.

    (isim) Parçalara ayrılmamış olan şey; kül (II).

  6. 6.

    (isim) Tek parça olma durumu.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

bütün etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Bütün, Eski Türkçe büt- 'tamamlanmak, bitmek' fiilinden -(ü)n ekiyle türemiş bir sözdür; Türkiye Türkçesindeki bit- fiili de aynı kökün ünlüsü değişmiş devamıdır. İlk tanıkları Uygur metinlerinde 'tam, eksiksiz' anlamıyla görülür; Karahanlı döneminde 'doğru, güvenilir' kişi ve 'sağ, sahih' para için de kullanılır. Eski Anadolu Türkçesinde bütün et- 'kırığı bitiştirip sağlam hâle getirmek' gibi kalıplar vardır. Zarf olarak 'tamamıyla' anlamı ve bütün bütün, büsbütün pekiştirmeleri de aynı sıfattan gelişmiştir. Sözün Arapçadan geldiği düşüncesi ETDES'te kesin biçimde reddedilir.

  1. 9. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: bütün, pütün, büdün
  2. 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: bütün
  3. 13. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: bütün
  4. 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: bütün, bitün
  5. 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: bütün
  6. 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: bütün
  7. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: bütün
  8. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: bütün
  9. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: bütün
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · Atebetü’l-Hakayık · PDF s. 34

yazarın kaynakta verilen yaşama döneminden türetilen telif aralığı. Kaynak, Edib Ahmed'in 11. yüzyıl sonlarıyla 12. yüzyılın ilk yarısında yaşadığını bildirir; kesin telif yılı verilmez. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 7

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

1100–1300 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam daralması ve sözcüksel ayrışma · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

  1. 1

    1100–1300

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yaklaşık telif dönemi · nüsha ve dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: ḳamuġ, kamug, ḳamuġḳa, ḳamuġları, ḳamuġnı · sıfat, zamir

    Dönem anlamı

    Bir topluluk veya varlıklar kümesindeki hiçbir üyeyi dışarıda bırakmayan bütün, hepsi.

    anlam daralması ve sözcüksel ayrışma

    Atebetü’l-Hakayık ve Rylands tercümesinde ḳamuġ, insanlar veya varlıklar üzerinde eksiksiz kapsama kuran niceleyici olarak kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Ḳamuġın genel niceleyici işlevini çağdaş bütün ve hepsi sürdürür; kamu ise toplulukla ilgili daha dar ve kurumsal bir anlam geliştirmiştir.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    1 46 bu tildin kim edgü kim isiz irür 147 işit büt bu sözke kamug tengde ten 148 kopup tikle yüknüp tazarru kılur

    Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 34

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    170 sözingdin özüngke ökünç kilmesün 171 kamug yaşru işing bolup aşkara 172 bu körgen işitgen sanga külmesün

    Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 36

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

    Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.

    Ata, Aysu (2019). Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası: Giriş–Metin–Notlar–Dizin). 3. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Yandex yerel kitaplığındaki metin ve eksiksiz Türkçe dizin; cilt, yaprak, satır, sure ve ayet tanıklığı.

  2. 2

    1300–1400

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: barça · niceleyici

    Dönem anlamı

    Sözü edilen topluluğun veya varlık kümesinin hiçbir üyesini dışarıda bırakmayan bütün.

    sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

    Harezmli Hâfız’ın gazellerinde barça, dostların tamamından ayrılmayı, tüm inanç ve kuşku alanını ve sevgililer topluluğunun bütününü kapsayan niceleyicidir.

    Günümüze uzanan değişim

    Barça tarihsel ve bazı çağdaş Türk lehçelerinde yaşarken Türkiye Türkçesinde genel niceleyici işlevini bütün, hepsi ve hep sürdürür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    3 işikining itlerige aşna bolup körüng Barça yar u dostdın bigane boldum akıbet 4 Firkat otıga yanıp yanmay revan candın kiçip

    Harezmli Hâfız Divanı’ndan Seçmeler · 15. yüzyılın ilk yarısı (1435 veya öncesi) · PDF s. 95

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    5 Geh naz u gah gamze bile sındurur köngül Leşker-şikenlik içre anıng barça sazı bar 6 Biçarega muhabbetide ta'na kılmangız

    Harezmli Hâfız Divanı’ndan Seçmeler · 15. yüzyılın ilk yarısı (1435 veya öncesi) · PDF s. 133

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Toparlı, Recep (1994). Harezmli Hâfız Divanı’ndan Seçmeler. Ankara: Kültür Bakanlığı.

    Yandex yerel kitaplığındaki numaralı gazel metni ve yayına özgü işaretsiz sözlük biçimleri.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: bütün

    1. güncel anlam

    → tam

    2. güncel anlam

    Bir şeyin hepsi; kamu, bilcümle, bilumum, cümle, cemi, tamam, umum

    3. güncel anlam

    Bozuk olmayan (para)

    4. güncel anlam

    Parçalara ayrılmamış, tek parçadan oluşan; tüm (I), yekpare

    5. güncel anlam

    Parçalara ayrılmamış olan şey; kül (II)

    6. güncel anlam

    Tek parça olma durumu

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı Türkçesiḳamuġsıfat, zamir
Kaynak çevriyazıları:Atebetü’l-Hakayık: kamugİlk Kur’an Tercümesi (Rylands): ḳamuġḳa, ḳamuġları, ḳamuġnı

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur. Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir topluluk veya varlıklar kümesindeki hiçbir üyeyi dışarıda bırakmayan bütün, hepsi.

Tarihsel bağlam: Atebetü’l-Hakayık ve Rylands tercümesinde ḳamuġ, insanlar veya varlıklar üzerinde eksiksiz kapsama kuran niceleyici olarak kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Ḳamuġın genel niceleyici işlevini çağdaş bütün ve hepsi sürdürür; kamu ise toplulukla ilgili daha dar ve kurumsal bir anlam geliştirmiştir.

Çağdaş arama bağı: bütün, hepsi · anlam daralması ve sözcüksel ayrışma · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kamug (yalın biçim)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 147. dize
  • ḳamuġḳa (çekimli biçim)
    Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 26. cilt, 10a yaprağı, 2. satır; 4. sure, 33. ayet
  • ḳamuġları (çekimli biçim)
    Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 36. cilt, 85a yaprağı, 1. satır; 44. sure, 40. ayet
  • ḳamuġnı (çekimli biçim)
    Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 33. cilt, 55a yaprağı, 2. satır; 34. sure, 40. ayet
Harezm Türkçesibarçaniceleyici
Kaynak çevriyazıları:Harezmli Hâfız Divanı: barça

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Harezmli Hâfız Divanı: barça. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Sözü edilen topluluğun veya varlık kümesinin hiçbir üyesini dışarıda bırakmayan bütün.

Tarihsel bağlam: Harezmli Hâfız’ın gazellerinde barça, dostların tamamından ayrılmayı, tüm inanç ve kuşku alanını ve sevgililer topluluğunun bütününü kapsayan niceleyicidir.

Anlamsal gelişim notu: Barça tarihsel ve bazı çağdaş Türk lehçelerinde yaşarken Türkiye Türkçesinde genel niceleyici işlevini bütün, hepsi ve hep sürdürür.

Çağdaş arama bağı: bütün, hepsi, hep · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • barça (yalın biçim)
    Tanıklık: Harezmli Hâfız Divanı, 20. gazel, 1. beyit; 50. gazel, 3. beyit; 54. gazel, 3. beyit; 90. gazel, 4. beyit

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

üze, erenlerke ülüş ^andın kim kazğandılar, (2) urağutlarka üjüş andın kim kazğandılar, (3) tilengler Tangndm artuklukındın, [lOal] Ol Tangn erür kamuğ nengni bilgen.

Karahanlı Türkçesi · Karahanlı Türkçesi Rylands Kur’an Tercümesi · yaklaşık 12–13. yüzyıl · PDF s. 48 · çevriyazı güveni B

33 (2) Kamuğka kıldımız miras oğlanlar, andın kim (3) kodtı ata ana hem yağuklar, [lOblj anlar kim badı andlarıngız, (2) beıing olarka ülüşlerini. Ol Tangn erür (3)

Karahanlı Türkçesi · Karahanlı Türkçesi Rylands Kur’an Tercümesi · yaklaşık 12–13. yüzyıl · PDF s. 49 · çevriyazı güveni B

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Ata, Aysu (2019). Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası: Giriş–Metin–Notlar–Dizin). 3. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Toparlı, Recep (1994). Harezmli Hâfız Divanı’ndan Seçmeler. Ankara: Kültür Bakanlığı.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · bütün

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

bütünce bütüncü bütüncül bütünlük bütünsel bütünleme bütüncülük bütünlemek bütünlenme bütünleşme bütünlülük bütün parça bütünlenmek bütünleşmek

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.