fazla

Bitigçi Sözlük Maddesi

fazla

(sıfat, zarf)
Arapça fażla · 5 anlam
  1. 1.

    (sıfat) Gereğinden, alışılmıştan çok, aşırı olan; ziyade.

  2. 2.

    (sıfat) Daha çok; aşkın.

  3. 3.

    (sıfat) Artmış olan, ihtiyaçtan fazla olan.

  4. 4.

    (zarf) Gereksiz, yersiz bir biçimde.

  5. 5.

    (zarf) Gereğinden, alışılmıştan çok olarak.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

fazla etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Fazla, Arapça faḍla ‘artan kısım, artık’ sözcüğünden alınmıştır; Tietze, Stachowski ve Karaağaç bu kökende birleşir. Söz XIV. yüzyılda Kıpçak sahasında Gülistan Tercümesi'nde ‘artan kısım’ anlamıyla geçer; Anadolu'da Ahmed-i Dâ‘î'nin şiirlerinde ve Müntahab-ı Şifâ'da ‘artık, artakalan’ anlamıyla görülür; kesin tarihli ilk tanık 1451 tarihli Ferec ba'de'ş-Şidde'dedir. Tietze'ye göre ‘daha çok, ziyade’ anlamlı zarf kullanımı bu ‘artık’ anlamından gelişmiştir. Kâmûs-ı Türkî XIX. yüzyıl sonunda hem ‘artık, kalan miktar’ hem ‘gereksiz’ hem de zarf olarak ‘çok, gereksiz yere’ anlamlarını verir. Türkiye Türkçesinde fazladan, fazla gelmek gibi kalıplar da yerleşmiştir.

  1. 14. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: fazla
  2. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: fażla
  3. 16. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: fazla
  4. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: fażla
  5. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: fazla
  6. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: fazla
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 34

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: artuk, artukı · zarf

    Dönem anlamı

    Belirtilen ölçüyü aşan miktarı ya da önceki durumun sona erdiğini anlatır.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    bunça [... ] (KT D15) kıırk : (a)rtukı : y(e)ti : yolı : sül(e)m(i)ş : y(e)g(i)rmi : sün(ü)ş : sün(ü)şm(i)ş : t(e)nri : y(a)rl(ı)k(a)duk : üçün : ill(i)g(i)g :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 34

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    tor(u)g (a)t : bin(i)p : t(e)gdi : ol (a)t (a)nta : ölti : y(a)r(ı)kınta : y(a)lm(a)sınta : yüz (a)rtuk : okun urtı : yüz[(i)ne] : b(a)şına : bir t[(e)gm(e)di............ ]

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 38

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1150–1220

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yaklaşık telif dönemi

    Biçim: öküş · sıfat

    Dönem anlamı

    Sayı, miktar veya derece bakımından yüksek; az olmayan.

    sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

    Atebetü’l-Hakayık’ta öküş, öğüt ve insan davranışlarını nicelik veya derece bakımından çoğaltan sıfat olarak kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Öküş genel kullanımdan çekilmiş; nicelik ve derece işlevlerini çok sürdürmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    bismillahirrahmanirrahinı 1 ilahi öküş hamd ayur men sanga 2 sening rahmetinden umar men onga

    Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 12

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    21 işit imdi kaç beyt habib fazlındın 22 öküş huş yititip sözümni anga 23 ol ol halkda yigi kişi kutlugı

    Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 16

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

    Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: fazla

    1. güncel anlam

    Gereğinden, alışılmıştan çok, aşırı olan; ziyade

    2. güncel anlam

    Daha çok; aşkın

    3. güncel anlam

    Artmış olan, ihtiyaçtan fazla olan

    4. güncel anlam

    Gereksiz, yersiz bir biçimde

    5. güncel anlam

    Gereğinden, alışılmıştan çok olarak

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon TürkçesiartukzarfAnlamdan eşleşti: fazla

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Belirtilen ölçüyü aşan miktarı ya da önceki durumun sona erdiğini anlatır.

Çağdaş arama bağı: artık · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • artuk (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 33. satır
  • artukı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, güney yüzü, 1., 2. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 12. satır; Kül Tigin Yazıtı, kuzeydoğu yüzü; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 5. satır
Karahanlı TürkçesiöküşsıfatAnlamdan eşleşti: fazla
Kaynak çevriyazıları:Atebetü’l-Hakayık: öküş

Transkripsiyon notu: Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Sayı, miktar veya derece bakımından yüksek; az olmayan.

Tarihsel bağlam: Atebetü’l-Hakayık’ta öküş, öğüt ve insan davranışlarını nicelik veya derece bakımından çoğaltan sıfat olarak kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Öküş genel kullanımdan çekilmiş; nicelik ve derece işlevlerini çok sürdürmüştür.

Çağdaş arama bağı: çok · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • öküş (yalın biçim)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 22. dize

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

t(a)t(a)bı : koop : y(a)gı (e)rm(i)ş : k(a)n](ı)m k[(a)g(a)n : bunça............. bod(u)n(u)g......... ] kırk [(a)rtukı] (BK D13) yiti: yoh : sül(e)m(i)ş : y(e)g(i)rmi: sün(ü)ş : sü[n(ü)ş]m(i)ş : t(e)nri:

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 60 · çevriyazı güveni A

tin[................. ]i yok [bolt](a)çı: (e)r[ti............... ]a ok(ı)g(a)lı: k(e)lti: b(e)ş b(a)hk : (a)nı üç(ü)n : ozdı: ot(u)z : (a)rtukı: (BK D29) bir : y(a)ş(ı)ma : k(a)rluk : bod(u)n : buns(u)z [(e)r]ür : b(a)rur :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 66 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · fazla

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

fazlaca fazlalık fazlasız fazlalaşma fazla bagaj fazla olmak fazla çamur fazlalaşmak fazla gitmek fazla görmek fazlalaştırma fazla kaçırmak fazlalaştırmak fazlalık etmek

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.