ak

Bitigçi Sözlük Maddesi

ak

(isim, sıfat, mecaz)
· 6 anlam
  1. 1.

    (isim) Karın ve sütün görünüşünde belirgin olan, ışığı güçlü biçimde yansıtan renk; beyaz.

  2. 2.

    (sıfat) Karın veya sütün rengine benzeyen, beyaz görünüşlü (şey).

  3. 3.

    (sıfat) Bir yüzeyde çevresinden beyazlığıyla ayrılan leke; özellikle gözde görülür.

  4. 4.

    (sıfat, mecaz) Kir, leke veya bulaşmadan arınmış (şey); temiz.

  5. 5.

    (sıfat, mecaz) Davranışlarında hileye başvurmayan, doğruluktan ayrılmayan (kimse); dürüst.

  6. 6.

    (sıfat, mecaz) Sıkıntı ve yoksunluktan uzak, rahatlık ve iyi günler çağrıştıran (zaman, yaşam).

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

ak etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Ak, Eski Türkçeden beri kullanılan Türkçe bir renk adıdır; Gülensoy ve Stachowski ana biçimi uzun ünlülü *āk diye verir. En eski tanıkları VIII. yüzyıl Orhon yazıtlarında 'ak at' anlamıyla, Uygurca Irk Bitig'de ak kısrak ve ak at olarak geçer. Clauson'a göre söz önce hayvan donunu anlatmış, sonra her türlü beyaz için kullanılmıştır; Kâşgarlı Mahmud 'her şeyin beyazı' anlamını Oğuzca sayar. Anlamı 'temiz, lekesiz, onurlu' (yüzü ak) ve 'iyi, uğurlu' (ak gün) yönlerine genişler. Daha eski kökeni tartışmalıdır: ÈSTJa'nın aktardığına göre K. Menges sözü Çinceden alıntı sayar, Stachowski bu olasılığı soru işaretiyle anar.

  1. 8. yüzyıl · Eski Türkçe (Orhon): aḳ
  2. 9. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: ak ~ aḳ
  3. 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: aḳ
  4. 13. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: ak
  5. 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ak ~ ag
  6. 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: ak ~ aq
  7. 14. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: ak ~ ax
  8. 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: ak ~ aḳ
  9. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: aḳ ~ ak
  10. 16. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ak ~ ag
  11. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ak
  12. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ak
  13. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: ak
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 40

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: ak, akıg, akin · sıfat

    Dönem anlamı

    Kar ve süt gibi nesnelerin ortak rengine yakın, en açık renkte olan.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    bod(u)n(u)g: uda : b(a)sd(ı)m(ı)z : k(a)g(a)nin : birle : sona yışda : sün(ü)şd(ü)m(i)z kül tig(i)n : b(a)y(ı)rkuun[(ı)n : (a)k (a)dg[(ı)r[(ı)g] (KT D36) bin(i)p : opl(a)yu : t(e)gdi : bir : (e)r(i)g : okun urtı : (e)ki (e)r(i)g

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 40

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    (KT K2) [kül] tig(i)n : ol sün(ü)şde : ot(u)z : y(a)ş(a)yur (e)rti : (a)lp ş(a)lçı : (a)kin : bin(i)p : opl(a)yu : t(e)gdi : (e)ki (e)r(i)g : udş(u)ru : s(a)nçdı: k(a)rlukug : öl(ü)rt(ü)m(i)z : (a)lt(ı)m(ı)z : (a)z bod(u)n : y(a)gı boltı:

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 43

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1400–1500

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: ak · sıfat

    Dönem anlamı

    Işığı en çok yansıtan açık renk; bu renkte olan.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Dede Korkut'ta çadır, süt ve yüz betimlemelerinde saflık ve aydınlık çağrışımıyla kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Ak biçimi sürmüş, beyaz ile ortak bir renk alanı kurmuştur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    sin]V2 öldürümezsin | şoylama] D’de kalın yazı ile | şalkum şalkum]'V3 şalkum j| 5-6 şakallu. . . ‘okradukda] V’de yok [| 7 eri]V3 kocası j aklu karaZu]V3 ak-ile kora '■ 8 gelini fcızı]D8 k.V4 kızı gelini | tağlara]Ds tağlarda || 8-9 göksi.. .

    Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 105

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    4 Aydur : Berü gelgil ak südin emdügüm kadunum ana Ağ pürçeklü ‘izzetlü 5 canum ana

    Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 109

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Madde, yan biçim, çekimli biçim ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: ak

    1. güncel anlam

    Karın ve sütün görünüşünde belirgin olan, ışığı güçlü biçimde yansıtan renk; beyaz.

    2. güncel anlam

    Karın veya sütün rengine benzeyen, beyaz görünüşlü (şey).

    3. güncel anlam

    Bir yüzeyde çevresinden beyazlığıyla ayrılan leke; özellikle gözde görülür.

    4. güncel anlam

    Kir, leke veya bulaşmadan arınmış (şey); temiz.

    5. güncel anlam

    Davranışlarında hileye başvurmayan, doğruluktan ayrılmayan (kimse); dürüst.

    6. güncel anlam

    Sıkıntı ve yoksunluktan uzak, rahatlık ve iyi günler çağrıştıran (zaman, yaşam).

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesiaksıfat

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Kar ve süt gibi nesnelerin ortak rengine yakın, en açık renkte olan.

Çağdaş arama bağı: ak · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ak (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 36., 40. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 2. satır
  • akıg (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 5., 6. satırlar
  • akin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 2., 3., 9. satırlar
Eski Anadolu Türkçesiaksıfat
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: ak

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: ak. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Işığı en çok yansıtan açık renk; bu renkte olan.

Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta çadır, süt ve yüz betimlemelerinde saflık ve aydınlık çağrışımıyla kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Ak biçimi sürmüş, beyaz ile ortak bir renk alanı kurmuştur.

Çağdaş arama bağı: ak, beyaz · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ak (yalın biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 28-4, 60-8, 178-6, 280-8, 280-10, 286-12 (metin sayfası–satır)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · ak

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Bu Madde Hakkında Sorular ve Yanıtlar

Sözlük bilgisi ile canlı BD ölçümlerini birlikte açıklayan seçilmiş yanıtlar.

Tümünü aç
Köken Maddebaşı

Osmanlı'nın gümüş parası akçe, adını bir renkten mi almıştır?

Öyle görünüyor. ÈSTJa'ya göre akçe, ak sözüne nitelik eksikliği bildiren -ça ekinin getirilmesiyle kurulan akça ‘beyazımsı’ sıfatının adlaşmasıdır. ÈSTJa'nın aktardığı Doerfer ve Joki, anlamın ‘beyazımsı’dan ‘gümüş para’ya, oradan da genel olarak ‘para’ya geçtiğini düşünür.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.