cihan

Bitigçi Sözlük Maddesi

cihan

(isim, gök bilimi)
[ciha:nı] Farsça cihān · 2 anlam
  1. 1.

    (isim, gök bilimi) → evren.

  2. 2.

    (isim) → dünya.

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 63 · Tarihsel Derlem

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

1069–1220 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

  1. 1

    1069–1220

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · yaklaşık telif dönemi

    Biçim: ajun, ajunda, ajundın, ajunḳa, ajunnı, ajunuġ · ad

    Dönem anlamı

    İnsan ömrünün geçtiği, talih, geçicilik ve ölümle birlikte düşünülen dünya düzeni.

    sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

    Kutadgu Bilig ile Atebetü’l-Hakayık’ta ajun; ömür, geçicilik, nimet ve ölüm karşısındaki dünya hayatını anlatan öğüt bağlamlarında yer alır.

    Günümüze uzanan değişim

    Ajun genel kullanımdan çekilmiş, aynı kavram alanını dünya ve cihan sürdürmüştür; geçicilik çağrışımı tarihsel bağlamda belirgindir.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    toġardın ese keldi öŋdün yili ajun itgüke açtı uştmaḫ yolı

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 63 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    tümen tü çiçekler yazıldı küle yıpar toldı ḳafur ajun yıḍ bile

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 70 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (3)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

    Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

    Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.

  2. 2

    1313–1314

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: ajun, ajunda, ajunġa, ajunnı · ad

    Dönem anlamı

    İnsan hayatının geçtiği, varlıkların ve dünyevî işlerin bütünü olarak düşünülen dünya.

    sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

    Muʿînü’l-Mürîd’de ajun, dünya hayatının geçiciliği ve insanın bu hayattaki yönelişi içinde yalın ve durum ekli biçimlerle kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Ajun genel dilden çekilmiş; aynı kavram alanını dünya ve cihan üstlenmiştir.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    13 eğer kolsaıj èkki ajunda aman hakikat köıjüldin kétürgil imân

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 93

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    bakıp körmesün köz yaşında’ öli kerek erse ekki ajunda aman küdezmek kerek kul arığlık* yoh

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 103

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: cihan

    1. güncel anlam

    → evren

    2. güncel anlam

    → dünya

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı TürkçesiajunadAnlamdan eşleşti: cihan
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: ajun, ajunda, ajundın, ajunḳa, ajunnı, ajunuġAtebetü’l-Hakayık: ajun

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur. Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İnsan ömrünün geçtiği, talih, geçicilik ve ölümle birlikte düşünülen dünya düzeni.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig ile Atebetü’l-Hakayık’ta ajun; ömür, geçicilik, nimet ve ölüm karşısındaki dünya hayatını anlatan öğüt bağlamlarında yer alır.

Anlamsal gelişim notu: Ajun genel kullanımdan çekilmiş, aynı kavram alanını dünya ve cihan sürdürmüştür; geçicilik çağrışımı tarihsel bağlamda belirgindir.

Çağdaş arama bağı: dünya · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ajun (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 88, 93, 98, 101, 103, 108, 114, 134, 217, 218, 224, 250, 276, 399, 443, 445, 460, 488, 669, 732, 895, 940, 1119, 1147, 1237, 1390, 1405, 1432, 1443, 1444, 1463, 1744, 1746, 1885, 1886, 1929, 2034, 2092, 2141, 2456, 2474, 2593, 2716, 2745, 2758, 2863, 3034, 3049, 3076, 3077, 3086, 3103, 3126, 3262, 3288, 3573, 3619, 3652, 3653, 3662, 3837, 3840, 3924, 3926, 3948, 3949, 4009, 4012, 4013, 4420, 4422, 4424, 4434, 4474, 4506, 4681, 4720, 4739, 4758, 4798, 4800, 4839, 4884, 4885, 4905, 4959, 4961, 5086, 5133, 5137, 5231, 5248, 5254, 5258, 5294, 5358, 5367, 5368, 5381, 5382, 5383, 5386, 5450, 5451, 5492, 5586, 5596, 5601, 5604, 5669, 5680, 5695, 5744, 5751, 5754, 5803, 5828, 5878, 5895, 5916, 5942, 5950, 6044, 6122, 6154, 6192, 6213, 6215, 6223, 6288, 6329, 6336, 6344, 6382, 6390, 6399, 6411, 6424, 6465, 6480, 6487, 6489, 6541, 6548, 6573, 6629, 6634. beyitler
  • ajun (yalın biçim)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 177. dize
  • ajunda (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 12, 17, 19, 102, 234, 238, 260, 261, 279, 331, 405, 1263, 1268, 1294, 1391, 1442, 1522, 1663, 1693, 1976, 2126, 2277, 2635, 3080, 3130, 3375, 3459, 3660, 3807, 3875, 4105, 4346, 4431, 4435, 4459, 4767, 5732, 5764, 5808, 5834, 5983, 6203, 6565, 6572, 6592, 6641. beyitler
  • ajundın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 76, 231. beyitler
  • ajunḳa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 87, 125, 219, 264, 415, 458, 461, 732, 879, 1726, 2685, 3007, 4558, 4798, 5067, 5074, 5297, 5421, 6391, 6642. beyitler
  • ajunnı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 351, 352, 6542. beyitler
  • ajunuġ (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 225, 747, 1290, 1459, 1535, 1745, 1748, 2712, 3012, 3152, 3404, 3616, 3735, 4740, 4741, 4916, 5085, 5173, 5282, 5327, 6488, 6565. beyitler
Harezm Türkçesiajunad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: ajun, ajunda, ajunġa, ajunnı

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: ajun, ajunda, ajunġa, ajunnı. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İnsan hayatının geçtiği, varlıkların ve dünyevî işlerin bütünü olarak düşünülen dünya.

Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de ajun, dünya hayatının geçiciliği ve insanın bu hayattaki yönelişi içinde yalın ve durum ekli biçimlerle kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Ajun genel dilden çekilmiş; aynı kavram alanını dünya ve cihan üstlenmiştir.

Çağdaş arama bağı: dünya, cihan · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ajun (yalın biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 380/2 (dörtlük/dize)
  • ajunda (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 13/1, 84/3, 387/1 (dörtlük/dize)
  • ajunġa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 380/1 (dörtlük/dize)
  • ajunnı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 340/4, 370/2 (dörtlük/dize)

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

toġardın ese keldi öŋdün yili ajun itgüke açtı uştmaḫ yolı

Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 63 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

tümen tü çiçekler yazıldı küle yıpar toldı ḳafur ajun yıḍ bile

Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 70 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

ve tegayyüri ahvaliha 177 bu ajun rıbat ol tüşüb köçgülüg 178 rıbatka tüşügli tüşer kiçgülüg

Karahanlı Türkçesi · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 38 · çevriyazı güveni A

204 kanı bu kün anlar minginde biri 205 ajun gülçirer baz alın kaş çatar 206 bir il gin tutub şehd birin zehr katar

Karahanlı Türkçesi · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 40 · çevriyazı güveni A

13 eğer kolsaıj èkki ajunda aman hakikat köıjüldin kétürgil imân

Harezm Türkçesi · Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 93 · çevriyazı güveni A

bakıp körmesün köz yaşında’ öli kerek erse ekki ajunda aman küdezmek kerek kul arığlık* yoh

Harezm Türkçesi · Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 103 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · cihan

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Madde geçmişi ve atıf

Güncel içerik sürümü ve kayıtlı editoryal olaylar yükleniyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

cihanşinas cihan âlem bilmek dünya cihanşinaslık acun

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.