erdem

Bitigçi Sözlük Maddesi

erdem

(isim, felsefe)
· 2 anlam
  1. 1.

    (isim) Ahlakın övdüğü iyi olma, alçak gönüllülük, yiğitlik, doğruluk vb. niteliklerin genel adı; fazilet.

  2. 2.

    (isim, felsefe) İnsanın ruhsal olgunluğu.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 148 · Tarihsel Derlem

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

1069–1070 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam daralmasıyla süreklilik · anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: erdem, erdemi, erdemim, erdemin, erdemke, erdemleri, erdemlerim, erdemlerin, erdemni · ad

    Dönem anlamı

    Kişiyi iyi, doğru ve yeterli davranışa götüren övülen ahlak veya yetkinlik niteliği.

    anlam daralmasıyla süreklilik

    Kutadgu Bilig’de erdem; bilgi, davranış, hizmet ve toplumsal değer bağlamlarında kişiyi üstün kılan nitelik olarak kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Erdem biçimce sürmüş; tarihsel beceri ve yetkinlik çevresi çağdaş dilde daha çok ahlaki üstünlük üzerinde yoğunlaşmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    törütti öḍürdi seçü yalŋuḳuġ aŋar birdi erdem bilig ög uḳuġ

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 148 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    VII. TİL ERDEMIN MÜNİN ASIĠIN YASIN AYUR uḳuşḳa biligke bu tılmaçı til

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 162 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  2. 2

    1200–1400

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: erdem, erdemlüken · ad

    Dönem anlamı

    Kişiyi davranış ve yetkinlik bakımından değerli kılan iyi nitelik.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Mukaddimetü’l-Edeb’de erdem yalın biçimde ve erdemlüken yapısında kişide bulunan olumlu yetkinliği gösterir.

    Günümüze uzanan değişim

    Erdem biçimi ve değer bildiren çekirdek anlamıyla sürmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Kaynak çevriyazısı, kısa metin bağlamları ve metin sayfası-satır gönderimleri.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: erdem

    1. güncel anlam

    Ahlakın övdüğü iyi olma, alçak gönüllülük, yiğitlik, doğruluk vb. niteliklerin genel adı; fazilet

    2. güncel anlam

    İnsanın ruhsal olgunluğu

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı Türkçesierdemad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: erdem, erdemi, erdemim, erdemin, erdemke, erdemleri, erdemlerim, erdemlerin, erdemni

Transkripsiyon notu: Kaynak yayının işaretsiz çevriyazısı aynen korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Kişiyi iyi, doğru ve yeterli davranışa götüren övülen ahlak veya yetkinlik niteliği.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de erdem; bilgi, davranış, hizmet ve toplumsal değer bağlamlarında kişiyi üstün kılan nitelik olarak kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Erdem biçimce sürmüş; tarihsel beceri ve yetkinlik çevresi çağdaş dilde daha çok ahlaki üstünlük üzerinde yoğunlaşmıştır.

Çağdaş arama bağı: erdem · anlam daralmasıyla süreklilik · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • erdem (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 148, 284, 304, 465, 469, 533, 536, 567, 673, 798, 1228, 1489, 1679, 1794, 1795, 1804, 1824, 1825, 1830, 1938, 1957, 1981, 2074, 2081, 2164, 2165, 2177, 2238, 2329, 2483, 2524, 2637, 2641, 2643, 2645, 2647, 2717, 2719, 3008, 3010, 3011, 3013, 3112, 3200, 3420, 3513, 3515, 3516, 3517, 4508, 5210, 5301, 5770, 5779. beyitler
  • erdemi (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 278, 2171, 3150, 3416, 3418, 6332. beyitler
  • erdemim (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 466, 720, 749, 3101. beyitler
  • erdemin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1489, 3412, 3413. beyitler
  • erdemke (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3518. beyit
  • erdemleri (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1574. beyit
  • erdemlerim (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 468, 3694. beyitler
  • erdemlerin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 799. beyit
  • erdemni (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3010. beyit
Harezm Türkçesierdemad
Kaynak çevriyazıları:Mukaddimetü’l-Edeb: erdem, erdemlüken

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Mukaddimetü’l-Edeb: erdem, erdemlüken. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Kişiyi davranış ve yetkinlik bakımından değerli kılan iyi nitelik.

Tarihsel bağlam: Mukaddimetü’l-Edeb’de erdem yalın biçimde ve erdemlüken yapısında kişide bulunan olumlu yetkinliği gösterir.

Anlamsal gelişim notu: Erdem biçimi ve değer bildiren çekirdek anlamıyla sürmüştür.

Çağdaş arama bağı: erdem · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • erdem (yalın biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 60-1, 65-3 (metin sayfası–satır)
  • erdemlüken (çekimli biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 116-2 (metin sayfası–satır)
Kaynak yayınlar ve okuma notu

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · erdem

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

erdemli erdemlik erdemsel erdemsiz erdemlilik erdem etiği erdemsizlik erdemsiz mal erdemli olmak erdem taslamak erdemli kılmak erdemsiz olmak erdem değer eylem abide

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.