kan

Bitigçi Sözlük Maddesi

kan

(isim, mecaz)
· 2 anlam
  1. 1.

    (isim) Atardamar ve toplardamarların içinde dolaşarak hücrelerde özümleme, yadımlama görevlerini sağlayan plazma ve yuvarlardan oluşmuş kırmızı renkli sıvı; dem (II), hun.

  2. 2.

    (isim, mecaz) → soy.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 20 Eylül 735 · Bilge Kağan Yazıtı · PDF s. 58

yazıtın dikiliş tarihi. Kaynak, Çince yazıt ile Türkçe yazıtın tamamlanma süresinden hareketle anıtın 20 Eylül 735'te dikildiği sonucunu aktarır. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 14

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği · ses değişimiyle anlam sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: kan, kanın · ad

    Dönem anlamı

    Damarlar içinde dolaşarak hücrelere oksijen ve besin taşıyan kırmızı sıvı.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    (BK D6) kıl(ı)nm(a)duk (e)r(i)nç : oglı: k(a)nin t(e)g : kıl(ı)nm(a)duk (e)r(i)nç : bil(i)gs(i)z : k(a)g[(a)n ol](u)rm(ı)ş (e)r(i)nç : y(a)bl(a)k : k(a)g(a)n :

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 58

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    kün : künl(ü)g : bolm(ı)ş : (e)rti : in(i)si : [(e)ç]isin : bilm(e)z : (e)rti : oglı : k(a)nin : bilm(e)z : (e)rti : (a)nça k(a)zg(a)nm(ı)ş : (a)nça itm(i)ş : il(i)m(i)z : [törüm(i)z : (e)rti : türük : og(u)z : b(e)gl(e)ri :

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 62

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1200–1400

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: ḳan, ḳanġa, ḳandın · ad

    Dönem anlamı

    Damarlar içinde dolaşan, dokulara madde taşıyan kırmızı beden sıvısı.

    ses değişimiyle anlam sürekliliği

    Mukaddimetü’l-Edeb’de ḳan, bulaşma ve bir yerden ayrılma bağlamlarında somut beden sıvısı olarak kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Başlangıçtaki ḳ çağdaş k ile karşılanmış; beden sıvısı anlamı korunmuştur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Kaynak çevriyazısı, kısa metin bağlamları ve metin sayfası-satır gönderimleri.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: kan

    1. güncel anlam

    Atardamar ve toplardamarların içinde dolaşarak hücrelerde özümleme, yadımlama görevlerini sağlayan plazma ve yuvarlardan oluşmuş kırmızı renkli sıvı; dem (II), hun

    2. güncel anlam

    → soy

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesikanad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Damarlar içinde dolaşarak hücrelere oksijen ve besin taşıyan kırmızı sıvı.

Çağdaş arama bağı: kan · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kanın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 20. satır
Harezm Türkçesiḳanad
Kaynak çevriyazıları:Mukaddimetü’l-Edeb: ḳan, ḳanġa, ḳandın

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Mukaddimetü’l-Edeb: ḳan, ḳanġa, ḳandın. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Damarlar içinde dolaşan, dokulara madde taşıyan kırmızı beden sıvısı.

Tarihsel bağlam: Mukaddimetü’l-Edeb’de ḳan, bulaşma ve bir yerden ayrılma bağlamlarında somut beden sıvısı olarak kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Başlangıçtaki ḳ çağdaş k ile karşılanmış; beden sıvısı anlamı korunmuştur.

Çağdaş arama bağı: kan · ses değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ḳan (yalın biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 141-2, 154-7, 221-2 (metin sayfası–satır)
  • ḳanġa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 68-2, 79-6, 86-2, 106-6 (metin sayfası–satır)
  • ḳandın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 16-1 (metin sayfası–satır)
Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · kan

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.