kul
(isim, tarih)
· 3 anlam · 0 geçiş
Seçili Derlem İstatistikleri
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk gösterilen aynı-biçimli tanık: 9. yüzyıl · Irk Bitig · Kayıt 127 · Tarihsel Derlem
kaynak veritabanında esere verilen yüzyıl. Tarihsel Derlem, Irk Bitig’i Uygur Türkçesi döneminde 9. yüzyıla tarihler. Tarih dayanağı: Tarihsel Derlem, Eserler ve Kaynaklar
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
1069–1070 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: anlam daralmasıyla süreklilik
-
1
Tarihsel kaynak
1069–1070
Karahanlı Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi
Biçim: ḳul, ḳulda, ḳulḳa, ḳullar, ḳulları, ḳulların, ḳullarında, ḳuluġ, ḳulça, ḳulı, ḳulın · ad
Dönem anlamı
Bir efendinin buyruğu altındaki hizmetçi veya köle; dinî bağlamda kendini Tanrı’ya bağlı sayan insan.
anlam daralmasıyla süreklilikKutadgu Bilig’de ḳul, hükümdar-hizmet eden ilişkisiyle birlikte Tanrı karşısındaki bağlılığı anlatan dünyevî ve dinî bağlamlarda görülür.
Günümüze uzanan değişim
Kul çağdaş dilde yaşar; tarihsel toplumsal bağımlılık anlamı gerilerken Tanrı’ya bağlılık anlamı daha belirgin kalmıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
ay muŋsuz iḍim sen bu muŋluġ ḳuluġ suyurḳap keçürgil yazuḳın ḳamuġ
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 28 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
biligni beḍük bil uḳuşnı uluġ bu iki beḍütür öḍürmiş ḳuluġ
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 152 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (2)
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.
-
2
Tarihsel kaynak
1200–1400
Harezm Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: ḳul, ḳulum, ḳuldın · ad
Dönem anlamı
Bir başkasının buyruğu altında bulunan hizmetçi veya köle; dinî bağlamda Tanrı’ya bağlı insan.
anlam daralmasıyla süreklilikMukaddimetü’l-Edeb’de ḳul, yalın, birinci kişi iyelikli ve ayrılma durumlu biçimleriyle bağımlılık ve hizmet ilişkisi kurar.
Günümüze uzanan değişim
Kul biçimi sürmüş; toplumsal kölelik anlamı gerilerken Tanrı’ya bağlılık kullanımı canlı kalmıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Kaynak dayanağını aç (1)
Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Kaynak çevriyazısı, kısa metin bağlamları ve metin sayfası-satır gönderimleri.
-
3
Tarihsel kaynak
1387–1500
Eski Anadolu Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: kul, kul-ile, kulum, kuluma, kulun · ad
Dönem anlamı
Bir efendinin buyruğu altında bulunan hizmetli; dinî bağlamda Tanrı'ya bağlı insan.
anlam daralmasıyla süreklilikDede Korkut'ta hizmet ve bağlılık, Kâbûs-nâme'de hem insanın Tanrı karşısındaki konumu hem toplumsal bağımlılık bağlamları görülür.
Günümüze uzanan değişim
Toplumsal bağımlılık anlamı gerilerken dinî bağlılık anlamı canlı kalmıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
Yigirmi ikinci (5) bâb, emânet saklamağı bildürür. Yigirmi üçinci bâb, kul karavaş almağı (6) bildürür. bâb, ev ve milk almağı bildürür.
Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 86
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
ola. Eğer dilersen [8a] ki senün ulun saça muti1 olup ullu ede, sen-dahı ul- luğmdan (2) kaçma. Eğer açar-ısan sen dahi kendü ulundan vefa umma. Kul ki kullukdan G) kaça, hvocası mertebesin istemiş olur. Beglik isteyen kul töz helâk
Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 90
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (2)
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Madde, yan biçim, çekimli biçim ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.
-
4
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: kul
1. güncel anlam
Tanrı'ya göre insan
2. güncel anlam
→ köle
3. güncel anlam
→ karavaş
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Karahanlı Türkçesiḳulad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: ḳul, ḳulda, ḳulḳa, ḳullar, ḳulları, ḳulların, ḳullarında, ḳuluġ, ḳulça, ḳulı, ḳulın
Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir efendinin buyruğu altındaki hizmetçi veya köle; dinî bağlamda kendini Tanrı’ya bağlı sayan insan.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de ḳul, hükümdar-hizmet eden ilişkisiyle birlikte Tanrı karşısındaki bağlılığı anlatan dünyevî ve dinî bağlamlarda görülür.
Anlamsal gelişim notu: Kul çağdaş dilde yaşar; tarihsel toplumsal bağımlılık anlamı gerilerken Tanrı’ya bağlılık anlamı daha belirgin kalmıştır.
Çağdaş arama bağı: kul · anlam daralmasıyla süreklilik · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- ḳul (yalın biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 235, 590, 1272, 1376, 1811, 1906, 2070, 2076, 2080, 2406, 2479, 2616, 2619, 2620, 2724, 2953, 2954, 2960, 2981, 2987, 2988, 2989, 2991, 3003, 3115, 3123, 3183, 3249, 3252, 3345, 3357, 3435, 3661, 3675, 3750, 3759, 3880, 3921, 4081, 4083, 4223, 4277, 4556, 4729, 4817, 5371, 5781, 5865, 6144, 6247, 6290, 6485, 6509, 6510, 6586. beyitler - ḳulda (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4724. beyit - ḳulḳa (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1268, 2998, 3183, 3356, 3357, 3750. beyitler - ḳullar (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2953, 2954, 3920. beyitler - ḳulları (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4530. beyit - ḳulların (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 5193. beyit - ḳullarında (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2598, 5119. beyitler - ḳuluġ (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 152, 389, 1555, 1602, 1813, 1884, 2409, 2967, 2991, 3117, 3344, 3534, 3722, 4080, 6373, 6508. beyitler - ḳulça (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2991. beyit - ḳulı (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1881, 2114, 2412, 2573, 2990, 3124, 5145. beyitler - ḳulın (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 635, 1755, 2952, 3524, 3920. beyitler
Harezm Türkçesiḳulad
Kaynak çevriyazıları:Mukaddimetü’l-Edeb: ḳul, ḳulum, ḳuldın
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Mukaddimetü’l-Edeb: ḳul, ḳulum, ḳuldın. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir başkasının buyruğu altında bulunan hizmetçi veya köle; dinî bağlamda Tanrı’ya bağlı insan.
Tarihsel bağlam: Mukaddimetü’l-Edeb’de ḳul, yalın, birinci kişi iyelikli ve ayrılma durumlu biçimleriyle bağımlılık ve hizmet ilişkisi kurar.
Anlamsal gelişim notu: Kul biçimi sürmüş; toplumsal kölelik anlamı gerilerken Tanrı’ya bağlılık kullanımı canlı kalmıştır.
Çağdaş arama bağı: kul, köle · anlam daralmasıyla süreklilik · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- ḳul (yalın biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 103-5, 169-5 (metin sayfası–satır) - ḳulum (çekimli biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 25-8, 38-4, 73-2, 109-2 (metin sayfası–satır) - ḳuldın (çekimli biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 223-4 (metin sayfası–satır)
Eski Anadolu Türkçesikulad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: kul, kul-ile, kulum, kuluma, kulunKâbûs-nâme: kul
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: kul, kul-ile, kulum, kuluma, kulun; Kâbûs-nâme: kul. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir efendinin buyruğu altında bulunan hizmetli; dinî bağlamda Tanrı'ya bağlı insan.
Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta hizmet ve bağlılık, Kâbûs-nâme'de hem insanın Tanrı karşısındaki konumu hem toplumsal bağımlılık bağlamları görülür.
Anlamsal gelişim notu: Toplumsal bağımlılık anlamı gerilerken dinî bağlılık anlamı canlı kalmıştır.
Çağdaş arama bağı: kul, köle · anlam daralmasıyla süreklilik · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- kul (yalın biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 2-12, 65-7, 111-1, 115-1, 174-11, 279-8 (metin sayfası–satır) - kul-ile (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 153-10 (metin sayfası–satır) - kulum (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 118-2 (metin sayfası–satır) - kuluma (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 252-1 (metin sayfası–satır) - kulun (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 57-13 (metin sayfası–satır) - kul (yalın biçim)
Tanıklık: Kâbûs-nâme, 1b/6, 1b/9, 8a/1, 8a/2, 13a/1, 20a/3, 22b/10 (yaprak yüzü–satır)
Tarihsel derlem tanıkları
Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.
54. kul s(a)bı b(ė)giŋ(ė)rü ötünür, kuzgun s(a)bı t(ė)ŋrig(ė)rü y(a)l- b(a)rur.
Uygur Türkçesi · Irk Bitig · 9. yüzyıl · Kayıt 127 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir
ay muŋsuz iḍim sen bu muŋluġ ḳuluġ suyurḳap keçürgil yazuḳın ḳamuġ
Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 28 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
biligni beḍük bil uḳuşnı uluġ bu iki beḍütür öḍürmiş ḳuluġ
Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 152 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
Boynın alıp ḳaḍrışıp Tutġun alıp ḳul satar
Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT II, 219 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir
Kelse kişi atma aŋar örter kül-e Baḳḳıl aŋar edgülükün aġzın küle
Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT I, 129 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir
Yigirmi ikinci (5) bâb, emânet saklamağı bildürür. Yigirmi üçinci bâb, kul karavaş almağı (6) bildürür. bâb, ev ve milk almağı bildürür.
Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 86 · çevriyazı güveni B
ola. Eğer dilersen [8a] ki senün ulun saça muti1 olup ullu ede, sen-dahı ul- luğmdan (2) kaçma. Eğer açar-ısan sen dahi kendü ulundan vefa umma. Kul ki kullukdan G) kaça, hvocası mertebesin istemiş olur. Beglik isteyen kul töz helâk
Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 90 · çevriyazı güveni B
Dede Korkut şoylamış:11 Allah Allah dimeyinçe işler onmaz, kadir Tanrı virmeyinçe er bayımaz. 12 Ezelden yazılmasa kul başına kaza gelmez, ecel va'de irmeyinçe 1 kimse ölmez. Ölen
Eski Anadolu Türkçesi · Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 93 · çevriyazı güveni B
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · kul
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Madde geçmişi ve atıf
Güncel içerik sürümü ve kayıtlı editoryal olaylar yükleniyor.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
İlgili Sözler
Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.