oğul

Bitigçi Sözlük Maddesi

oğul

(isim, ünlem, hayvan bilimi)
· 4 anlam

Erkek çocuk, arı topluluğu veya yakınlık bildiren seslenme.

  1. 1.

    Erkek çocuk

    (isim) Ebeveynlerine göre erkek cinsiyetteki çocuk; ilgili: → evlat.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 00:54:42 · Türkiye saati (UTC+3)
  2. 2.

    Pekiştirme ögesi

    (isim) Kalıplaşmış sözlerin bir bölümünde niteliğin yoğunluğunu artıran pekiştirme ögesi; ilgili: → özellik.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 00:54:42 · Türkiye saati (UTC+3)
  3. 3.

    Yeni koloni için ayrılan arılar

    (isim, hayvan bilimi) Kraliçesiyle birlikte eski yuvasından ayrılarak yeni koloni oluşturan arı kümesi; ilgili: → arı (II).

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 00:54:42 · Türkiye saati (UTC+3)
  4. 4.

    Gence seslenme

    (ünlem) Kendinden küçük bir erkeğe yakınlık veya öğüt verme tutumuyla yöneltilen seslenme sözü; ilgili: → seslenme.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 00:54:42 · Türkiye saati (UTC+3)

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · Dede Korkut Kitabı · PDF s. 93

hikâyelerin yazıya geçirilme dönemi. Kaynak, hikâyelerin tespitinin 15. yüzyılın ortalarında veya ikinci yarısında olduğunu; eldeki iki nüshanın ise 16. yüzyılda istinsah edildiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 76 ve 87

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

1200–1400 · Harezm Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: ses değişimi ve anlam daralması · anlam daralmasıyla süreklilik

  1. 1

    1200–1400

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: oġul, oġullu · ad

    Dönem anlamı

    Bir anne ve babanın erkek çocuğu; bağlama göre çocuk veya evlat.

    ses değişimi ve anlam daralması

    Mukaddimetü’l-Edeb’de oġul, kız ile karşıt çiftte, evlat edinme/adlandırma ve çocuk sahibi olma bağlamlarında kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    oġul > oğul gelişiminde ġ çağdaş ğ ile karşılanmış; erkek çocuk anlamı sürerken bazı bağlamlardaki genel evlat kapsamı daralmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Kaynak çevriyazısı, kısa metin bağlamları ve metin sayfası-satır gönderimleri.

  2. 2

    1400–1500

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: oğul, oğul-ile, oğulı, oğula, oğulda, oğuldan, oğlum, oğlumdur, oğlumun, oğluma, oğlun, oğlunı, oğluna, oğlı, oğlı-y-ile, oğlına, oğlan, oğluyı · ad

    Dönem anlamı

    Bir kimsenin erkek çocuğu; kimi bağlamlarda cinsiyet ayrımı yapılmadan evlat.

    anlam daralmasıyla süreklilik

    Dede Korkut'ta soyun sürmesi, babanın adının yaşatılması ve kahramanlığın kuşaktan kuşağa geçmesi oğul üzerinden anlatılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Erkek çocuk anlamı sürmüş, genel evlat kapsamı daralmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    eyleyeni Tann sevmez, könlin yüce tutan erde devlet olmaz.5 Yad oğuh şaklamağ-ile oğul olmaz, büyüyende şalur gider, 6 gördüm bismi'llâhi... nasta'ln] \2 hikâyet-i oğuznâme-i kazan beg ve İayri D2 V2

    Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 93

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    dimez. Kül depeçük| olmaz, güyegii oğul olmaz. Kara eşek başına uyan 7 ursan katır olmaz, karavaşa ton geyürsen kadın olmaz.

    Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 94

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Madde, yan biçim, çekimli biçim ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: oğul

    1. güncel anlam

    Ebeveynlerine göre erkek cinsiyetteki çocuk; ilgili: → evlat.

    2. güncel anlam

    Kalıplaşmış sözlerin bir bölümünde niteliğin yoğunluğunu artıran pekiştirme ögesi; ilgili: → özellik.

    3. güncel anlam

    Kraliçesiyle birlikte eski yuvasından ayrılarak yeni koloni oluşturan arı kümesi; ilgili: → arı (II).

    4. güncel anlam

    Kendinden küçük bir erkeğe yakınlık veya öğüt verme tutumuyla yöneltilen seslenme sözü; ilgili: → seslenme.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Harezm Türkçesioġulad
Kaynak çevriyazıları:Mukaddimetü’l-Edeb: oġul, oġullu

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Mukaddimetü’l-Edeb: oġul, oġullu. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir anne ve babanın erkek çocuğu; bağlama göre çocuk veya evlat.

Tarihsel bağlam: Mukaddimetü’l-Edeb’de oġul, kız ile karşıt çiftte, evlat edinme/adlandırma ve çocuk sahibi olma bağlamlarında kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: oġul > oğul gelişiminde ġ çağdaş ğ ile karşılanmış; erkek çocuk anlamı sürerken bazı bağlamlardaki genel evlat kapsamı daralmıştır.

Çağdaş arama bağı: oğul, çocuk, evlat · ses değişimi ve anlam daralması · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • oġul (yalın biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 193-2, 196-7 (metin sayfası–satır)
  • oġullu (çekimli biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 5-7 (metin sayfası–satır)
Eski Anadolu Türkçesioğulad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: oğul, oğul-ile, oğulı, oğula, oğulda, oğuldan, oğlum, oğlumdur, oğlumun, oğluma, oğlun, oğlunı, oğluna, oğlı, oğlı-y-ile, oğlına, oğlan, oğluyı

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: oğul, oğul-ile, oğulı, oğula, oğulda, oğuldan, oğlum, oğlumdur, oğlumun, oğluma, oğlun, oğlunı, oğluna, oğlı, oğlı-y-ile, oğlına, oğlan, oğluyı. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir kimsenin erkek çocuğu; kimi bağlamlarda cinsiyet ayrımı yapılmadan evlat.

Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta soyun sürmesi, babanın adının yaşatılması ve kahramanlığın kuşaktan kuşağa geçmesi oğul üzerinden anlatılır.

Anlamsal gelişim notu: Erkek çocuk anlamı sürmüş, genel evlat kapsamı daralmıştır.

Çağdaş arama bağı: oğul, evlat · anlam daralmasıyla süreklilik · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • oğul (yalın biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 3-5, 3-6, 3-12, 3-13, 4-1, 4-9, 4-11, 5-5, 7-2, 13-9, 19-10, 20-9, 24-6, 25-1, 27-7, 30-7, 31-1, 49-7, 52-6, 53-3, 54-7, 59-5, 68-9, 69-6, 74-7, 80-9, 87-12, 91-5, 119-1, 124-12, 128-5, 130-4, 137-1, 141-10, 145-7, 163-2, 170-11, 174-6, 207-7, 223-5, 241-12, 256-4, 283-1, 289-12 (metin sayfası–satır)
  • oğul-ile (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 122-4 (metin sayfası–satır)
  • oğulı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 3-5, 138-5, 140-2, 140-10, 194-9 (metin sayfası–satır)
  • oğula (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 137-11, 137-12 (metin sayfası–satır)
  • oğulda (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 68-1 (metin sayfası–satır)
  • oğuldan (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 125-11 (metin sayfası–satır)
  • oğlum (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 37-6, 44-8, 57-13, 68-5, 69-10, 74-12, 118-9, 136-7, 149-7, 170-10, 190-4, 216-12, 240-13, 246-6, 260-11, 281-1 (metin sayfası–satır)
  • oğlumdur (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 74-8 (metin sayfası–satır)
  • oğlumun (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 22-1 (metin sayfası–satır)
  • oğluma (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 173-12 (metin sayfası–satır)
  • oğlun (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 18-7, 19-3, 20-2, 20-6, 22-9, 25-13, 47-12, 58-8, 74-10, 117-9, 144-2, 233-12, 234-7, 262-9 (metin sayfası–satır)
  • oğlunı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 20-12, 21-2, 22-10, 75-10, 223-11 (metin sayfası–satır)
  • oğluna (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 21-1, 75-7, 75-9 (metin sayfası–satır)
  • oğlı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 6-7, 9-13, 10-1, 10-8, 11-1, 12-3, 13-1, 19-8, 20-8, 35-11, 36-9, 37-1, 38-10, 39-2, 52-1, 58-11, 60-3, 61-1, 64-1, 65-7, 67-5, 70-3, 73-2, 74-6, 80-7, 92-9, 94-9, 100-11, 107-10, 112-5, 119-5, 123-5, 132-12, 141-9, 150-6, 170-5, 180-2, 194-7, 205-9, 218-9, 220-7, 232-1, 248-5, 253-3, 271-13, 281-10, 287-3, 299-2 (metin sayfası–satır)
  • oğlı-y-ile (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 143-14, 180-12, 200-11 (metin sayfası–satır)
  • oğlına (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 52-5, 58-11, 69-4, 241-12, 252-13, 271-6, 289-11, 299-7 (metin sayfası–satır)
  • oğlan (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 6-3, 146-4 (metin sayfası–satır)
  • oğluyı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 13-1 (metin sayfası–satır)
Kaynak yayınlar ve okuma notu

Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · oğul

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

oğullu oğulcuk oğulluk oğulsuz oğullanma oğullanmak oğul almak oğul vermek oğul çıkarmak oğul atadan görmeyince sofra salmaz oğul ekmeği zindan ekmeği, koca (veya er) ekmeği meydan ekmeği pul karınca kanatçık

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.