İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26
yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13
Orhon Türkçesisabad
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir düşünceyi bildiren dil birimi veya söylenen ifade; tarihsel bağlamda haber.
Çağdaş arama bağı: söz · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- sabı (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 5. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 4. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 39. satır - sabıg (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 7. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 6. satır - sabım (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 11. satır; Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 13. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 1. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 8. satır - sabımda (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 10. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 8. satır - sabımın (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 1., 11., 12. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 1., 14. satırlar - sabımin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 2. satır - sabın (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 5. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 4. satır - sabına (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 6. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 5. satır - sabin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 9. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 7. satır
Karahanlı Türkçesisözad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: söz, sözde, sözdin, söze, sözi, sözin, sözke, sözler, sözlerim, sözlerin, sözni, sözçe, sözü, sözüg, sözüm, sözün, sözüñgDîvânu Lugâti’t-Türk: sözAtebetü’l-Hakayık: sözin, sözümke
Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ñg işaretleri korunmuştur. Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir düşünceyi bildiren sözlü anlatım; bağlama göre ifade, konuşma, öğüt veya verilen vaat.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te söz; söyleme, öğüt verme, cevaplama ve söze bağlı kalma bağlamlarında kullanılır.
Anlamsal gelişim notu: Söz biçimce sürmüş; ifade, konuşma ve vaat kollarını koruyarak çok anlamlı yapısını genişletmiştir.
Çağdaş arama bağı: söz · çok anlamlı anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- söz (yalın biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 83, 114, 153, 165, 170, 172, 173, 178, 180, 184, 190, 192, 206, 210, 270, 272, 274, 287, 306, 333, 353, 380, 433, 481, 490, 510, 515, 522, 535, 560, 593, 649, 650, 672, 700, 706, 723, 750, 782, 859, 867, 870, 921, 927, 938, 978, 984, 986, 991, 995, 996, 998, 999, 1000, 1002, 1005, 1006, 1007, 1009, 1011, 1017, 1023, 1024, 1084, 1104, 1132, 1146, 1212, 1252, 1339, 1341, 1358, 1421, 1469, 1656, 1665, 1668, 1684, 1696, 1713, 1767, 1831, 1889, 1974, 2042, 2070, 2072, 2077, 2100, 2112, 2203, 2338, 2394, 2405, 2407, 2470, 2522, 2526, 2576, 2594, 2631, 2648, 2656, 2662, 2666, 2670, 2676, 2680, 2681, 2682, 2696, 2697, 2701, 2758, 2779, 2804, 2851, 2908, 2949, 2977, 3092, 3099, 3100, 3156, 3157, 3159, 3161, 3177, 3180, 3233, 3235, 3273, 3276, 3279, 3334, 3368, 3403, 3426, 3448, 3478, 3487, 3492, 3537, 3607, 3646, 3647, 3684, 3689, 3714, 3803, 3810, 3814, 3815, 3817, 3820, 3828, 3834, 3843, 3850, 3851, 3852, 3863, 3877, 3881, 3893, 3912, 3913, 3938, 3939, 3961, 3971, 3993, 4020, 4027, 4041, 4059, 4065, 4106, 4108, 4126, 4135, 4221, 4222, 4300, 4301, 4307, 4314, 4317, 4318, 4332, 4334, 4348, 4390, 4392, 4428, 4460, 4533, 4562, 4567, 4680, 4861, 4868, 4876, 4898, 4903, 4941, 4979, 4990, 5010, 5057, 5155, 5171, 5173, 5207, 5301, 5392, 5433, 5434, 5435, 5493, 5603, 5687, 5699, 5774, 5775, 5777, 5778, 5806, 5835, 5843, 5875, 5985, 5989, 6002, 6042, 6074, 6085, 6095, 6119, 6150, 6184, 6243, 6308, 6358, 6376, 6387, 6462, 6495, 6496, 6557, 6579, 6620, 6622, 6623, 6624, 6628. beyitler - söz (yalın biçim)
Tanıklık: Dîvânu Lugâti’t-Türk, 249a yaprağı, 5184. sözlük maddesi - sözde (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 171, 172, 703, 2515, 3317, 3477, 3478, 3481, 5050, 5080, 6376, 6622. beyitler - sözdin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1457, 3692. beyitler - söze (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1809. beyit - sözi (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 181, 275, 292, 336, 404, 452, 464, 496, 503, 516, 604, 643, 711, 739, 862, 1048, 1246, 1270, 1314, 1359, 1510, 1528, 1533, 1638, 1791, 1807, 1853, 1872, 1900, 1901, 1906, 2038, 2065, 2324, 2354, 2458, 2466, 2486, 2578, 2632, 2665, 2785, 2984, 3051, 3075, 3182, 3323, 3853, 3997, 4152, 4179, 4453, 4605, 4609, 4631, 4673, 4766, 4900, 4997, 5083, 5142, 5213, 5269, 5325, 5606, 5980, 6356, 6429, 6471. beyitler - sözin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 82, 471, 480, 506, 508, 568, 625, 626, 748, 820, 951, 970, 1034, 1157, 1249, 1557, 1562, 1701, 2013, 2508, 2514, 2642, 2675, 2678, 2812, 3050, 3594, 3818, 3819, 3849, 4086, 4116, 4120, 4144, 4176, 4286, 4340, 4342, 4364, 4565, 4844, 4881, 5000, 5024, 5229, 5274, 5439, 5622, 5822, 5873, 6061, 6195, 6236, 6274, 6420, 6452, 6474. beyitler - sözin (çekimli biçim)
Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 117. dize - sözke (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 153, 188, 441, 505, 506, 535, 691, 711, 921, 988, 1006, 1173, 1244, 1666, 1713, 1781, 2046, 2065, 2112, 2129, 2253, 2478, 2479, 2522, 2600, 2665, 2700, 3426, 3448, 3891, 3936, 3997, 4933, 4951, 4992, 5070, 5221, 5599, 5775, 5865, 6042, 6061, 6616, 6628. beyitler - sözler (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 542, 896, 977, 1029, 1385, 1944, 2265, 3681, 3848, 3992, 4681, 5008, 5397, 5818. beyitler - sözlerim (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3694, 3914, 5121. beyitler - sözlerin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2424, 3853, 3859. beyitler - sözni (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 185, 961, 1010, 1869, 1962, 2468, 2673, 2947, 3925, 4102, 4297, 4319, 4943, 5929, 6138, 6249, 6627. beyitler - sözçe (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3851. beyit - sözü (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1912. beyit - sözüg (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 124, 205, 298, 338, 558, 962, 1003, 1008, 1013, 1018, 1020, 1301, 1326, 1343, 1503, 1620, 1916, 2519, 2592, 2677, 2736, 2796, 3188, 3320, 3878, 3880, 3897, 3996, 4036, 4062, 4116, 4901, 4922, 5076, 5621, 5874, 5876, 5877, 6147, 6501, 6616, 6617, 6619, 6626. beyitler - sözüm (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 186, 187, 202, 203, 204, 351, 352, 363, 559, 630, 638, 657, 698, 736, 828, 854, 981, 1010, 1017, 1088, 1118, 1153, 1340, 1360, 1361, 1481, 1498, 1677, 1847, 1921, 2176, 2430, 2669, 2740, 2823, 2880, 2946, 3017, 3055, 3158, 3176, 3274, 3310, 3317, 3326, 3454, 3489, 3512, 3679, 3707, 3709, 3767, 3833, 3886, 3937, 3940, 3993, 4002, 4160, 4454, 4732, 4861, 4869, 4870, 4875, 4977, 5050, 5335, 5393, 5435, 5436, 5776, 5933, 5958, 6086, 6244. beyitler - sözümke (çekimli biçim)
Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 81. dize - sözün (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 230, 379, 1141, 1148, 1206, 1326, 1505, 1765, 2000, 2031, 2193, 2579, 2998, 3423, 3473, 3894, 4209, 5073, 5088, 5192, 5219, 5308, 6338, 6396. beyitler - sözüñg (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 193, 195, 539, 792. beyitler
Harezm Türkçesisözad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: söz, sözde, sözdin, söze, sözi, sözin, sözindin, söziŋe, sözleri, sözni, sözüm, sözüŋ
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: söz, sözde, sözdin, söze, sözi, sözin, sözindin, söziŋe, sözleri, sözni, sözüm, sözüŋ. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir düşünceyi, bilgiyi veya buyruğu dile getiren anlatım birimi; söylenen ifade.
Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de söz, öğüt verme, doğru konuşma ve kişinin söylediğinden sorumlu olması bağlamlarında çok sayıda çekimli biçimle yer alır.
Anlamsal gelişim notu: Söz biçimi ve temel anlatım anlamı kesintisiz sürer.
Çağdaş arama bağı: söz · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- söz (yalın biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 5/2, 31/4, 78/2, 99/4, 343/4, 344/2, 357/2, 402/1 (dörtlük/dize) - sözde (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 243/4, 333/4 (dörtlük/dize) - sözdin (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 358/3 (dörtlük/dize) - söze (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 53/2, 301/2 (dörtlük/dize) - sözi (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 44/1, 193/2, 228/2, 243/4, 287/4, 333/4, 367/4 (dörtlük/dize) - sözin (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 166/2, 219/4, 267/1 (dörtlük/dize) - sözindin (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 329/3 (dörtlük/dize) - söziŋe (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 81/4 (dörtlük/dize) - sözleri (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 350/1 (dörtlük/dize) - sözni (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 54/4 (dörtlük/dize) - sözüm (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 401/4 (dörtlük/dize) - sözüŋ (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 358/4 (dörtlük/dize)
Eski Anadolu Türkçesisözad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: söz, sözdür, sözi, sözde, sözüm, sözi-y-ile, sözini, sözin, sözümüz, sözümüz-ile, sözler, sözlerünSüheyl ü Nev-bahâr: söz aç-, söz düz-, söz esle-
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: söz, sözdür, sözi, sözde, sözüm, sözi-y-ile, sözini, sözin, sözümüz, sözümüz-ile, sözler, sözlerün; Süheyl ü Nev-bahâr: söz aç-, söz düz-, söz esle-. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir düşünceyi bildiren ses dizisi; konuşma, vaat veya anlatılan içerik.
Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta öğüt, ant, haber ve konuşma; Süheyl'de şiir kurma ve sözü dinleme bağlamları birlikte denetlendi.
Anlamsal gelişim notu: Konuşma ve vaat anlamları sürmüş, tarihsel kullanımlar çağdaş sözün çok anlamlı yapısında kalmıştır.
Çağdaş arama bağı: söz, laf · çok anlamlılığın sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- söz (yalın biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 2-7, 4-11, 50-13, 74-1, 108-7, 162-11, 187-13, 204-7, 238-6 (metin sayfası–satır) - sözdür (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 53-10 (metin sayfası–satır) - sözi (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 82-8, 156-11, 161-11, 169-4, 175-4, 179-9, 254-11, 285-2 (metin sayfası–satır) - sözde (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 178-2 (metin sayfası–satır) - sözüm (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 36-10, 47-6, 71-6, 75-3, 95-8, 110-7, 124-1, 130-5 (metin sayfası–satır) - sözi-y-ile (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 14-11, 188-2 (metin sayfası–satır) - sözini (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 9-10 (metin sayfası–satır) - sözin (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 2-10, 31-2, 131-11, 131-13, 197-11 (metin sayfası–satır) - sözümüz (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 20-13 (metin sayfası–satır) - sözümüz-ile (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 20-13 (metin sayfası–satır) - sözler (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 14-3 (metin sayfası–satır) - sözlerün (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 117-12 (metin sayfası–satır) - söz aç- (çekimli biçim)
Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 4852. beyit - söz düz- (çekimli biçim)
Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 338. beyit; 5640. beyit - söz esle- (çekimli biçim)
Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 1602. beyit; 2241. beyit; 4065. beyit
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Mesʿûd bin Ahmed (1991). Süheyl ü Nev-bahâr: İnceleme–Metin–Sözlük. Hazırlayan Cem Dilçin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.