aygır

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · anlam ve biçim sürekliliği

1. 1

   720–735

   Orhon Türkçesi

   Tarihsel kaynak

   Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

   Biçim: adgır, adgırıg, adgırin · ad

   Dönem anlamı

   Damızlık olarak kullanılan yetişkin erkek at.

   kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

   Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

   Birincil metin tanıklarını aç (2)

   bod(u)n(u)g: uda : b(a)sd(ı)m(ı)z : k(a)g(a)nin : birle : sona yışda : sün(ü)şd(ü)m(i)z kül tig(i)n : b(a)y(ı)rkuun[(ı)n : (a)k (a)dg[(ı)r[(ı)g] (KT D36) bin(i)p : opl(a)yu : t(e)gdi : bir : (e)r(i)g : okun urtı : (e)ki (e)r(i)g

   Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 40

   Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

   kıırg(a)gl(ı)g : kuut(a)yin : kinl(i)g : (e)şg[(i)tis]in : özl(i)k (a)tin : (a)dg(ı)rin: k(a)ra k[işin] (BK Kİ2) kök : t(e)y(e)nin : türük(ü)me : bod(u)n(u)ma : k(a)zg(a)nu : birt(i)m :

   Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 54

   Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

   Kaynak dayanağını aç (2)

   Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

   Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

   Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

   Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

2. 2

   1069–1070

   Karahanlı Türkçesi

   Tarihsel kaynak

   Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

   Biçim: aḍġır · ad

   Dönem anlamı

   At sürüsü ve hayvan varlığı içinde yetişkin erkek at.

   anlam ve biçim sürekliliği

   Kutadgu Bilig dizinindeki aḍġır tanıkları sözcüğü at ve hayvan varlığı bağlamında bir erkek hayvan adı olarak belirler.

   Günümüze uzanan değişim

   aḍġır biçimi çağdaş aygıra ulaşırken ḍ > y ve ġ > g değişimleri görülür; hayvan adı anlamı korunur.

   Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

   Birincil metin tanıklarını aç (2)

   ḳayusı alur ḫil bolur ḫil başı ḳayusı at aḍġır üze il başı

   Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 4064 · Kaynakta aç

   Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

   yigü keçigü mingü at aḍġır sülük bulardın çıḳar hem yüḍürgü kölük

   Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 4441 · Kaynakta aç

   Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

   Kaynak dayanağını aç (2)

   Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

   Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.

   Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

   Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

3. 3

   Canlı Bitigçi sözlük kaydı

   Günümüz Türkçesi

   Güncel sözlük

   Biçim: aygır

   1. güncel anlam

   Üreme amacıyla kısrakların döllenmesinde yararlanılan yetişkin at erkeği, sürüde soyun devamını sağlayacak yavruların babası olarak seçilen ve bu amaçla doğal çiftleşmede ya da tohumlama çalışmalarında değerlendirilen hayvan.