diri

Bitigçi Sözlük Maddesi

diri

(sıfat)
· 4 anlam
  1. 1.

    (sıfat) → canlı, ölü karşıtı.

  2. 2.

    (sıfat) Güçlü olan; zinde.

  3. 3.

    (sıfat) Solmamış, pörsümemiş.

  4. 4.

    (sıfat) Gereği kadar pişmemiş.

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 14 · Tarihsel Derlem

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

1069–1070 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: tirig, tirigde, tirigke, tirigler · sıfat

    Dönem anlamı

    Yaşamını sürdüren, ölmemiş ve canlı olan.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Kutadgu Bilig’de tirig, ölüm ve dünya hayatıyla karşıtlık kuran bağlamlarda yaşayan kişiyi veya canlı durumu niteler.

    Günümüze uzanan değişim

    Tirig > diri gelişiminde ilk ünsüz ötümlüleşmiş ve son ünsüz düşmüş; canlı olma anlamı sürmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    ḳamuġ sen törüttüŋ ne erselerig yoḳaḍur ne erse sen ök sen tirig

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 14 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    törüttüŋ tümen miŋ bu sansız tirig yazı taġ teŋiz kötki oprı yirig

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 21 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  2. 2

    1400–1500

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: diri, diri misin, diridür, diri midür, dirisi, dirisini, dirisin, dirimüz · sıfat

    Dönem anlamı

    Yaşamakta olan, canlılığını yitirmemiş.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Dede Korkut'ta ölüm ve ölü karşıtlığı içinde kişinin hayatta olup olmadığı sorgulanır.

    Günümüze uzanan değişim

    Diri biçimi ve canlılık anlamı sürmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    dır hana || 9 böyle]\2 şu aşıl yaramaz | ijZemıj]V2 işler işlermiş | gezdügündcn] V2 diri gezdügünden senün begler içinde || 10-11 bayındır... öldürsene] V’de yok |l 12 dirse]V3 böyle diyicek d.\ han]V3 h. aydur Igttürün] V3g. ol oğlanı\dıdi]

    Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 104

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    oturd^Tağladı şıkladı, 8 aydur: Salur Kazan, Big Kazan, ölü- misin diri-misin, bu işlerden 9 haberün yok-mıdur didi. Meğer hanum ol gice kahn Oğuzun10 devleti, Bayındır Hanun gü-

    Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 119

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Madde, yan biçim, çekimli biçim ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: diri

    1. güncel anlam

    → canlı, ölü karşıtı

    2. güncel anlam

    Güçlü olan; zinde

    3. güncel anlam

    Solmamış, pörsümemiş

    4. güncel anlam

    Gereği kadar pişmemiş

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı Türkçesitirigsıfat
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: tirig, tirigde, tirigke, tirigler

Transkripsiyon notu: Kaynak yayının işaretsiz çevriyazısı aynen korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Yaşamını sürdüren, ölmemiş ve canlı olan.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de tirig, ölüm ve dünya hayatıyla karşıtlık kuran bağlamlarda yaşayan kişiyi veya canlı durumu niteler.

Anlamsal gelişim notu: Tirig > diri gelişiminde ilk ünsüz ötümlüleşmiş ve son ünsüz düşmüş; canlı olma anlamı sürmüştür.

Çağdaş arama bağı: diri, canlı · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • tirig (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 237, 257, 378, 379, 390, 968, 977, 1066, 1123, 1194, 1201, 1230, 1262, 1344, 1347, 1447, 1466, 1471, 1541, 1839, 2450, 2478, 3191, 3247, 3313, 3314, 3369, 3387, 3464, 3642, 3691, 3718, 3785, 4358, 4403, 4467, 4525, 4910, 4927, 5136, 5143, 5196, 5406, 5689, 5746, 5920, 5923, 5978, 5990, 6056, 6069, 6071, 6268, 6280, 6315, 6507. beyitler
  • tirigde (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3374, 5466, 6086. beyitler
  • tirigke (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 258, 270, 3665, 4668, 5415, 6289. beyitler
  • tirigler (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1201, 3930. beyitler
Eski Anadolu Türkçesidirisıfat
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: diri, diri misin, diridür, diri midür, dirisi, dirisini, dirisin, dirimüz

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: diri, diri misin, diridür, diri midür, dirisi, dirisini, dirisin, dirimüz. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Yaşamakta olan, canlılığını yitirmemiş.

Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta ölüm ve ölü karşıtlığı içinde kişinin hayatta olup olmadığı sorgulanır.

Anlamsal gelişim notu: Diri biçimi ve canlılık anlamı sürmüştür.

Çağdaş arama bağı: diri, canlı · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • diri (yalın biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 93-3, 194-1 (metin sayfası–satır)
  • diri misin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 42-8 (metin sayfası–satır)
  • diridür (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 282-6 (metin sayfası–satır)
  • diri midür (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 282-6 (metin sayfası–satır)
  • dirisi (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 93-4, 93-7, 94-12, 101-10 (metin sayfası–satır)
  • dirisini (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 281-13 (metin sayfası–satır)
  • dirisin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 92-13, 260-1 (metin sayfası–satır)
  • dirimüz (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 275-4, 275-9 (metin sayfası–satır)
Kaynak yayınlar ve okuma notu

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · diri

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

dirice dirilik diri fay diri odun dirileşme dirileşmek

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.