el
I (isim, anatomi)
· 6 anlam
Seçili Derlem İstatistikleri
İLERİ ÇÖZÜMLEMELER
el etimolojisi ve tarihsel dönemleri
Organ adı el, Eski Türkçede elig biçimiyle tanıklanan yerli bir sözcüktür. Clauson'a göre elig hem eli hem önkolu karşılar ve ilk kez VIII. yüzyılda Kül Tigin Yazıtı'nda geçer; Kaşgarlı da sözcüğü elig diye verir. Kısa el biçimi XIII. yüzyıldan başlayarak Harezm ve Kıpçak metinlerinde görülür, Eski Anadolu Türkçesinde Şeyyad Hamza'dan beri yerleşiktir; Gülensoy onu XI. yüzyılda Kutadgu Bilig'de de gösterir. Clauson el'i elig'in kısalması sayar, Tietze de el'i Eski Türkçe elig'e bağlar; Stachowski ile Starostin–Dybo–Mudrak ise Ortak Türkçe *el kökünü esas alıp elig'i ondan türetir. ‘Kez’, ‘oyun sırası’ ve ‘tutacak’ anlamları Kâmûs-ı Türkî'de kayıtlıdır.
- 8. yüzyıl · Eski Türkçe (Orhon): elig
- 9. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: elig
- 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: elig
- 13. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: el ~ elig
- 13. yüzyıl · Harezm Türkçesi: el
- 13. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: el
- 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: el
- 14. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: el
- 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: elik ~ el ~ elg
- 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: el
- 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: el
- 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: el
- 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: el
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 29 · Tarihsel Derlem
eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
1069–1070 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: biçim değişimi ve mecaz genişlemesi · anlam ve biçim sürekliliği · biçim değişimi ve anlam kapsamının ayrışması
-
1
Tarihsel kaynak
1069–1070
Karahanlı Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi
Biçim: elig, elgi, elgim, elgin, elgiñg, eligde, eligke, eligleri · ad
Dönem anlamı
Kolun bilekten sonraki, tutma, verme, alma ve dokunma eylemlerini gerçekleştiren bölümü.
biçim değişimi ve mecaz genişlemesiKutadgu Bilig’de elig ve elgi gibi biçimler tutma, verme, alma ve eylemde bulunma bağlamlarında organı ve onun araç işlevini gösterir.
Günümüze uzanan değişim
Elig > el gelişiminde orta hece düşmüş; organ anlamı korunmuş, eylem ve sahiplik mecazları çağdaş dilde de çoğalmıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
saŋar oḳ sıġındım umınçım saŋa muŋaḍmış yirimde elig tut maŋa
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 29 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
sewüg sawçı birle ḳopurġıl mini elig tuttaçı ḳıl könilik küni
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 30 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (2)
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.
-
2
Tarihsel kaynak
1200–1400
Harezm Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: el, elni, elge, eli, elini, ellü · ad
Dönem anlamı
Kolun bilekten sonraki, tutma ve dokunma işlerini yapan bölümü.
anlam ve biçim sürekliliğiMukaddimetü’l-Edeb’de el, tutma ve yönelme ilişkileri içinde yalın, belirtme, yönelme ve iyelik biçimleriyle kullanılır.
Günümüze uzanan değişim
Organ adı biçim ve temel anlamıyla sürmüştür.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Kaynak dayanağını aç (1)
Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Kaynak çevriyazısı, kısa metin bağlamları ve metin sayfası-satır gönderimleri.
-
3
Tarihsel kaynak
1313–1314
Harezm Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: ḳol, ḳolı · ad
Dönem anlamı
Omuzdan ele kadar uzanan beden bölümü; bağlamda el işlevini de üstlenen üst uzuv.
biçim değişimi ve anlam kapsamının ayrışmasıMuʿînü’l-Mürîd’in 92/2 tanığında ḳolı biçimi bedenin hareket eden üst uzvunu gösterir.
Günümüze uzanan değişim
Başlangıçtaki ḳ çağdaş k ile karşılanır; kaynakta el ile örtüşen kapsam çağdaş dilde kol ve el olarak ayrılmıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
92 munup teg kuyunğu kerek üç yoh takı sürgü arka köküz baş koli kuyunğan orundın ketip yu adak
Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 105
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
hanife katında teyemmüm seza 107 küyüp köl arıp suwnı kim bulmadı erür yerge cins ol gümân kalmadı
Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 107
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (1)
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.
-
4
Tarihsel kaynak
1400–1500
Eski Anadolu Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: el, ele, elüm, elümi, elümde, elümden, elün, elüne, elünde, elünden, eli, elini, elin, eline, elinde, elinden · ad
Dönem anlamı
Kolun bilekten sonraki, tutma ve dokunma işlerini yapan bölümü.
anlam ve biçim sürekliliğiDede Korkut'ta kaldırma, tutma, vurma ve bir nesneyi ele alma eylemlerinin beden aracı olarak çok sayıda çekimle geçer.
Günümüze uzanan değişim
Organ adı ve temel işlev alanı sürmüştür.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
açdı şâh-ı merdan 'Ali3 görklü. ‘Alinün oğullan Peygamber nevâleferi Kerbela yazısında 4 yezidiler elinde şehid oldı Hasan-ile Hüseyin iki kardaş5 bile görklü. Yazılup düzilüp gökden indi
Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 95
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
‘avrat 11 gelsün. Geldük ol-kim solduran şopdur: Şabadança 12 yirinden örü turur, elin yüzin yumadın tokuz bazlammaç ilen 13 bir külek yoğurd gözler, toymça tıka başa yir, elin bögrine
Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 96
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (1)
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Madde, yan biçim, çekimli biçim ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.
-
5
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: el
1. güncel anlam
Kolun bilekten parmak uçlarına kadar olan, tutmaya ve iş yapmaya yarayan bölümü; dest, pençe
2. güncel anlam
→ sahiplik
3. güncel anlam
→ kez
4. güncel anlam
İskambil oyunlarında oynama sırası
5. güncel anlam
İskambil oyunlarında her bir tur
6. güncel anlam
Bazı nesne ve araçların tutmaya yarayan bölümü
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Karahanlı Türkçesieligad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: elig, elgi, elgim, elgin, elgiñg, eligde, eligke, eligleri
Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ñg işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Kolun bilekten sonraki, tutma, verme, alma ve dokunma eylemlerini gerçekleştiren bölümü.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de elig ve elgi gibi biçimler tutma, verme, alma ve eylemde bulunma bağlamlarında organı ve onun araç işlevini gösterir.
Anlamsal gelişim notu: Elig > el gelişiminde orta hece düşmüş; organ anlamı korunmuş, eylem ve sahiplik mecazları çağdaş dilde de çoğalmıştır.
Çağdaş arama bağı: el · biçim değişimi ve mecaz genişlemesi · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- elig (yalın biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 98, 112, 222, 255, 302, 350, 351, 365, 368, 388, 400, 431, 850, 890, 1029, 1067, 1110, 1176, 1198, 1249, 1253, 1489, 1493, 1519, 1630, 1673, 1783, 1784, 1785, 1794, 1796, 1845, 1853, 1927, 1948, 2006, 2029, 2181, 2269, 2330, 2426, 2507, 2524, 2550, 2565, 2605, 2624, 2636, 2647, 2737, 2782, 2783, 2815, 2847, 2866, 3028, 3063, 3070, 3075, 3116, 3137, 3147, 3221, 3293, 3440, 3467, 3469, 3658, 3755, 3759, 3813, 3884, 3983, 4056, 4058, 4075, 4130, 4139, 4231, 4261, 4267, 4413, 4451, 4527, 4536, 4540, 4541, 4596, 4646, 5032, 5074, 5081, 5094, 5248, 5252, 5305, 5441, 5442, 5467, 5476, 5481, 5520, 5521, 5525, 5657, 5708, 5723, 5840, 5852, 5904, 5973, 6124, 6330, 6506, 6538, 6616. beyitler - elgi (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 546, 889, 1037, 1463, 1765, 1965, 2069, 2073, 2193, 2501, 2903, 2968, 3034, 3254, 3447, 3660, 4416, 5064, 5073, 5088, 5358, 5555, 5581, 5588, 5878, 6488. beyitler - elgim (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3366, 5633. beyitler - elgin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 365, 709, 1367, 2069, 2401, 3178, 3293, 3471, 3710, 3959, 3968, 4972, 5642, 5967. beyitler - elgiñg (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 230. beyit - eligde (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 437, 772, 788, 810, 4800. beyitler - eligke (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 465. beyit - eligleri (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 6406. beyit
Harezm Türkçesiḳolad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: ḳolı
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: ḳolı. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Omuzdan ele kadar uzanan beden bölümü; bağlamda el işlevini de üstlenen üst uzuv.
Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’in 92/2 tanığında ḳolı biçimi bedenin hareket eden üst uzvunu gösterir.
Anlamsal gelişim notu: Başlangıçtaki ḳ çağdaş k ile karşılanır; kaynakta el ile örtüşen kapsam çağdaş dilde kol ve el olarak ayrılmıştır.
Çağdaş arama bağı: kol, el · biçim değişimi ve anlam kapsamının ayrışması · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- ḳolı (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 92/2 (dörtlük/dize)
Harezm Türkçesielad
Kaynak çevriyazıları:Mukaddimetü’l-Edeb: el, elni, elge, eli, elini, ellü
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Mukaddimetü’l-Edeb: el, elni, elge, eli, elini, ellü. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Kolun bilekten sonraki, tutma ve dokunma işlerini yapan bölümü.
Tarihsel bağlam: Mukaddimetü’l-Edeb’de el, tutma ve yönelme ilişkileri içinde yalın, belirtme, yönelme ve iyelik biçimleriyle kullanılır.
Anlamsal gelişim notu: Organ adı biçim ve temel anlamıyla sürmüştür.
Çağdaş arama bağı: el · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- el (yalın biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 58-1, 82-1, 124-3, 178-8, 195-5, 203-6, 203-8, 206-1 (metin sayfası–satır) - elni (çekimli biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 83-8, 84-1 (metin sayfası–satır) - elge (çekimli biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 83-8, 84-1 (metin sayfası–satır) - eli (çekimli biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 87-2, 184-6 (metin sayfası–satır) - elini (çekimli biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 63-8, 184-7 (metin sayfası–satır) - ellü (çekimli biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 62-1, 101-2 (metin sayfası–satır)
Eski Anadolu Türkçesielad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: el, ele, elüm, elümi, elümde, elümden, elün, elüne, elünde, elünden, eli, elini, elin, eline, elinde, elinden
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: el, ele, elüm, elümi, elümde, elümden, elün, elüne, elünde, elünden, eli, elini, elin, eline, elinde, elinden. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Kolun bilekten sonraki, tutma ve dokunma işlerini yapan bölümü.
Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta kaldırma, tutma, vurma ve bir nesneyi ele alma eylemlerinin beden aracı olarak çok sayıda çekimle geçer.
Anlamsal gelişim notu: Organ adı ve temel işlev alanı sürmüştür.
Çağdaş arama bağı: el · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- el (yalın biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 15-3, 17-5, 34-4, 68-8, 69-1, 75-2, 109-9, 141-4, 253-2, 258-8, 277-4, 295-5 (metin sayfası–satır) - ele (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 109-9, 183-11, 250-7, 252-4, 277-7 (metin sayfası–satır) - elüm (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 298-13 (metin sayfası–satır) - elümi (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 31-11, 85-2, 124-7 (metin sayfası–satır) - elümde (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 109-3, 160-13 (metin sayfası–satır) - elümden (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 157-12, 159-9 (metin sayfası–satır) - elün (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 84-11, 107-13, 108-1, 108-2, 108-3 (metin sayfası–satır) - elüne (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 277-9, 278-10, 279-10, 280-6, 281-2 (metin sayfası–satır) - elünde (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 219-9, 268-2 (metin sayfası–satır) - elünden (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 114-9, 275-3 (metin sayfası–satır) - eli (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 38-11, 84-12, 85-5, 134-6 (metin sayfası–satır) - elini (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 31-13, 225-7 (metin sayfası–satır) - elin (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 7-12, 7-13, 8-7, 9-9, 74-5, 74-9, 115-6, 123-11, 142-10, 153-4, 159-7, 174-5, 185-2, 224-1, 226-3, 237-3, 242-13, 245-1, 258-9, 266-9, 270-3, 273-10, 290-3, 299-13, 303-3 (metin sayfası–satır) - eline (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 22-12, 31-4, 32-1, 40-1, 67-9, 84-8, 90-9, 91-11, 123-11, 141-2, 159-5, 191-11, 199-1, 226-3, 227-1, 230-8, 267-2, 274-1, 276-13, 287-6, 288-5, 300-9, 302-6 (metin sayfası–satır) - elinde (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 6-4, 165-5, 179-9, 180-8, 188-3, 193-3, 209-10, 218-9, 221-12, 268-1 (metin sayfası–satır) - elinden (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 73-11, 86-3, 158-9, 209-4, 217-8, 268-4, 270-10, 275-8, 287-8, 288-7, 289-7, 290-8 (metin sayfası–satır)
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · el
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Bu maddeye atıf
Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
İlgili Sözler
Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.