ulu

Bitigçi Sözlük Maddesi

ulu

(sıfat)
· 2 anlam
  1. 1.

    (sıfat) Erdemleri bakımından çok büyük, yüce olan; azametli.

  2. 2.

    (sıfat) Çok yüksek, çok büyük olan (şey).

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 38

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

4 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · biçim değişimi ve mecaz sürekliliği · ses değişimiyle anlam sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: ulug · sıfat

    Dönem anlamı

    Büyüklüğü, yaşı, makamı veya değeri bakımından üstün görülen.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    bod(u)n: t(a)pa : ilg(e)rü : kııt(a)n : t(a)t(a)bı : bod(u)n : t(a)pa : bir(i)g(e)rü : t(a)bg(a)ç t(a)pa : ul(u)g sü : (e)ki y(e)g(i)r[mi : sül(e)d(i)m...... sün(ü)şd(ü)m : (a)nta]

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 38

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    (KT D40) (a)lp (e)r : biz(i)ne : t(e)gm(i)ş (e)rti : (a)nt(a)g ödke : ök(ü)n(ü)p : kül tig(i)n(i)g : (a)z (e)r(i)n : irtürü : ıt(tı)m(ı)z : ul(u)g sün(ü)ş sün(ü)şm(i)ş : (a)lp ş(a)lçı : (a)k (a)tin : bin(i)p : t(e)gm(i)ş : k(a)ra

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 40

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1069–1077

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · eserin telif dönemi

    Biçim: uluġ, uluġda, uluġdın, uluġḳa, uluġlar, uluġuġ, uluġı · sıfat

    Dönem anlamı

    Boyut, derece, mevki, güç veya değer bakımından başkalarından üstün ve büyük olan.

    biçim değişimi ve mecaz sürekliliği

    Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te uluġ; fiziksel büyüklükle birlikte hükümdar, kişi ve değerlerin yüksek derecesini niteler.

    Günümüze uzanan değişim

    Uluġ > ulu gelişiminde sondaki ġ düşmüş; büyüklükten saygınlık ve yüceliğe uzanan anlam alanı sürmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    uluġ künde körkit olarnıŋ yüzin elig tuttaçı ḳılġıl eḍgü sözin

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 32 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    olarnı meniŋdin sewindür tuçı uluġ künde ḳılġıl elig tuttaçı

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 62 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (3)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

    Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

    Tarihsel madde biçimleri, sözlük madde numaraları ve yazma yapraklarının karşılaştırma kaynağı.

  3. 3

    1313–1314

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: uluġ, uluġlar · sıfat

    Dönem anlamı

    Boyut, derece veya değer bakımından üstün ve yüksek olan.

    ses değişimiyle anlam sürekliliği

    Muʿînü’l-Mürîd’de uluġ, büyüklük ve yücelik bildiren niteleme olarak tekil ve çokluk biçimleriyle geçer.

    Günümüze uzanan değişim

    uluġ > ulu gelişiminde son ġ düşmüş; büyüklük ve yücelik anlamı korunmuştur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.

  4. 4

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: ulu

    1. güncel anlam

    Erdemleri bakımından çok büyük, yüce olan; azametli

    2. güncel anlam

    Çok yüksek, çok büyük olan (şey)

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesiulugsıfat

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Büyüklüğü, yaşı, makamı veya değeri bakımından üstün görülen.

Çağdaş arama bağı: ulu · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ulug (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 28., 34., 40. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, güney yüzü, 9. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 34. satır

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Karahanlı Türkçesiuluġsıfat
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: uluġ, uluġda, uluġdın, uluġḳa, uluġlar, uluġuġ, uluġıDîvânu Lugâti’t-Türk: uluġ

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Boyut, derece, mevki, güç veya değer bakımından başkalarından üstün ve büyük olan.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te uluġ; fiziksel büyüklükle birlikte hükümdar, kişi ve değerlerin yüksek derecesini niteler.

Anlamsal gelişim notu: Uluġ > ulu gelişiminde sondaki ġ düşmüş; büyüklükten saygınlık ve yüceliğe uzanan anlam alanı sürmüştür.

Çağdaş arama bağı: ulu, büyük · biçim değişimi ve mecaz sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • uluġ (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 32, 85, 88, 152, 931, 1128, 1248, 1499, 1540, 1602, 1648, 1694, 1720, 1768, 1814, 1823, 1842, 1884, 1966, 2070, 2115, 2146, 2163, 2187, 2272, 2314, 2324, 2431, 2432, 2436, 2483, 2489, 2490, 2492, 2493, 2501, 2524, 2555, 2588, 2643, 2647, 2665, 2717, 2967, 2969, 3117, 3184, 3322, 3344, 3398, 3515, 3576, 3640, 3652, 3774, 3868, 4073, 4154, 4179, 4531, 4532, 4576, 4593, 4596, 4727, 4833, 4917, 4996, 5062, 5171, 5200, 5210, 5251, 5340, 5354, 5400, 5419, 5425, 5584, 5771, 5788, 5884, 5968, 6099, 6432, 6433, 6493, 6508. beyitler
  • uluġ (yalın biçim)
    Tanıklık: Dîvânu Lugâti’t-Türk, 0208. sözlük maddesi
  • uluġda (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 6469. beyit
  • uluġdın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1013, 4178. beyitler
  • uluġḳa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 500, 706, 1327, 2804, 3903, 4041, 4154, 4175, 4178, 4303, 4532. beyitler
  • uluġlar (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2587, 3379, 4179, 4180, 4658, 5060. beyitler
  • uluġuġ (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4151, 4304. beyitler
  • uluġı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4999. beyit
Harezm Türkçesiuluġsıfat
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: uluġ, uluġlar

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: uluġ, uluġlar. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Boyut, derece veya değer bakımından üstün ve yüksek olan.

Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de uluġ, büyüklük ve yücelik bildiren niteleme olarak tekil ve çokluk biçimleriyle geçer.

Anlamsal gelişim notu: uluġ > ulu gelişiminde son ġ düşmüş; büyüklük ve yücelik anlamı korunmuştur.

Çağdaş arama bağı: ulu, büyük, yüce · ses değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • uluġ (yalın biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 164/2 (dörtlük/dize)
  • uluġlar (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 406/4 (dörtlük/dize)

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

kılt(ı)m : m(e)n : [t]ürg(i)ş : k(a)g(a)nka : kıız(ı)m[(i) n ............... ] (e)rt(i)nü : ul(u)g : törün : (a)lı birt(i)m : tür[g(i)ş k(a)g(a)n] (BK K10) kuzin : (e)rt(i)nü : ul(u)g : törün ogl(u)ma : (a)lı birt(i)m :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A

(BK D34) (e)bin : b(a)rkin : buzd(u)m : o[g](u)z : bod(u)n : tok(u)z : t(a)t(a)r : birle : tir(i)l(i)p : k(e)lti: (a)guda : (e)ki ul(u)g : sün(ü)ş : sün(ü)şd(ü)m: süsin : bu[z]d(u)m : (e)lin : (a)nta (a)lt(ı)m : (a)nça

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 68 · çevriyazı güveni A

Turġan uluġ ışlaḳa Tirgi urup aşlaḳa

Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT II, 53 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Taraġ bilip uġurladı Uluġ teŋri aġırladı Anın ḳut ḳıw tozı toġdı

Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT I, 300 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · ulu

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.