zekâ

Bitigçi Sözlük Maddesi

zekâ

(isim, ruh bilimi, mecaz)
[zekâ:] Arapça ẕekāʾ · 3 anlam

Bilgiden yararlanıp koşullara uygun çözüm üretmeye katılan zihinsel kaynaklar bütünü.

  1. 1.

    Zihinsel kaynaklar

    (isim, ruh bilimi) Bilgiden yararlanarak koşullara uygun çözüm üretmeyi sağlayan insandaki zihinsel kaynaklar bütünü; dış dünyayı kavramayı, simgelerle tasarım kurmayı, deneyimden gelişmeyi ve çıkarımlarla karar vermeyi içerir; geniş kullanımda beden hareketlerini düzenleme ve duygusal ipuçlarını yorumlama da bu kapsama alınır; ilgili: → kafa.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 22.10.2026 15:37:40 · Türkiye saati (UTC+3)
  2. 2.

    Kavrayış yetisi

    (isim, mecaz) → kafa.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 22.10.2026 15:37:40 · Türkiye saati (UTC+3)
  3. 3.
    Yeni

    Yetisiyle öne çıkan kişi

    (isim, mecaz) Kavrayışı ve çözüm üretme gücüyle dikkat çeken kişi; ilgili: → yetenek.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 22.10.2026 15:37:40 · Türkiye saati (UTC+3)

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 2 · Tarihsel Derlem

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1069–1220 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: sözcüksel değişim ve anlam ayrışması

  1. 1

    1069–1220

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · eserin telif dönemi · yaklaşık telif dönemi

    Biçim: uḳuş, ukuş, uḳuşḳa, uḳuşnı, uḳuşta, uḳuştın, uḳuşun, uḳuşuġ, uḳuşı · ad

    Dönem anlamı

    Bir durumu kavrama, ilişkilerini görme ve yerinde hüküm verme yetisi; anlayış ve akıl.

    sözcüksel değişim ve anlam ayrışması

    Kutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te uḳuş; bilgiyle birlikte doğru öğüt, kavrayış ve erdemli davranışın zihinsel dayanağıdır.

    Günümüze uzanan değişim

    Uḳuş genel dilden çekilmiş; zihinsel yeti alanını akıl ve anlayış paylaşmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    üküş ögdi birle tümen miŋ sena uġan bir bayatḳa aŋar yoḳ fena

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 2 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    yaġız yir yaşıl kökte erdi küsüş aŋar birdi teŋri aġırlıḳ üküş

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 44 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (4)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

    Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

    Tarihsel madde biçimleri, sözlük madde numaraları ve yazma yapraklarının karşılaştırma kaynağı.

    Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

    Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: zekâ

    1. güncel anlam

    Bilgiden yararlanarak koşullara uygun çözüm üretmeyi sağlayan insandaki zihinsel kaynaklar bütünü; dış dünyayı kavramayı, simgelerle tasarım kurmayı, deneyimden gelişmeyi ve çıkarımlarla karar vermeyi içerir; geniş kullanımda beden hareketlerini düzenleme ve duygusal ipuçlarını yorumlama da bu kapsama alınır; ilgili: → kafa.

    2. güncel anlam

    → kafa

    3. güncel anlam

    Kavrayışı ve çözüm üretme gücüyle dikkat çeken kişi; ilgili: → yetenek.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı TürkçesiuḳuşadAnlamdan eşleşti: zekâ
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: uḳuş, uḳuşḳa, uḳuşnı, uḳuşta, uḳuştın, uḳuşun, uḳuşuġ, uḳuşıAtebetü’l-Hakayık: ukuşDîvânu Lugâti’t-Türk: uḳuş

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur. Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir durumu kavrama, ilişkilerini görme ve yerinde hüküm verme yetisi; anlayış ve akıl.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te uḳuş; bilgiyle birlikte doğru öğüt, kavrayış ve erdemli davranışın zihinsel dayanağıdır.

Anlamsal gelişim notu: Uḳuş genel dilden çekilmiş; zihinsel yeti alanını akıl ve anlayış paylaşmıştır.

Çağdaş arama bağı: akıl, anlayış · sözcüksel değişim ve anlam ayrışması · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • uḳuş (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 150, 154, 160, 185, 193, 218, 224, 274, 288, 290, 294, 300, 301, 303, 304, 305, 314, 317, 320, 356, 398, 470, 640, 869, 1009, 1253, 1679, 1682, 1728, 1825, 1827, 1828, 1829, 1830, 1834, 1835, 1836, 1837, 1839, 1840, 1844, 1850, 1859, 1863, 1864, 1870, 1934, 1940, 1947, 1952, 1954, 1967, 1970, 1994, 2029, 2454, 2488, 2504, 2604, 2606, 2626, 2627, 2654, 2713, 2790, 2793, 2838, 2870, 3062, 3168, 3200, 3256, 3467, 3490, 3802, 3853, 3936, 4048, 5196, 5209, 5403, 5472, 5478, 5997, 6003, 6019, 6028, 6104, 6330, 6387, 6445. beyitler
  • ukuş (yalın biçim)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 47. dize
  • uḳuş (yalın biçim)
    Tanıklık: Dîvânu Lugâti’t-Türk, 0185. sözlük maddesi
  • uḳuşḳa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 162, 293, 297, 472, 1862, 2651, 2949, 3647, 3939, 4990, 5770. beyitler
  • uḳuşnı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 152. beyit
  • uḳuşta (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1683. beyit
  • uḳuştın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1407, 1829, 1841, 3177. beyitler
  • uḳuşun (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 289, 1542, 2712, 3850. beyitler
  • uḳuşuġ (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 287, 1833. beyitler
  • uḳuşı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 569, 2185, 3907, 4080, 4320. beyitler

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

Ḳudruḳ ḳatıġ tügdümiz Teŋrig üküş ögdümiz Kemşip atıġ tegdimiz

Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT I, 472 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Udu barıp üküş iwdim Telim yorıp küçi kewdim

Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT I, 167 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

46 anıng birr u cudi bedi ihsanı 47 ol ol akl ukuş huş hiredka mekan 48 bilig madini hem fazilet kanı

Karahanlı Türkçesi · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 20 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · zekâ

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

zekâ türü zekâ puanı zekâ düzeyi zekâ kuramı zekâ modeli zekâ ölçeği zekâ ölçümü zekâ tabanlı zekâ gelişimi zekâ seviyesi zekâ okuryazarlığı zihinsel kestirme zihinsel boyut beden imajı

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.