zihin

Bitigçi Sözlük Maddesi

zihin

(isim, ruh bilimi, mecaz)
Arapça ẕihn · 4 anlam

Algılama, düşünme ve iç yaşantı süreçleri; hatırlama veya kavrama yetisi.

  1. 1.

    İç yaşantı süreçlerinin bütünü

    (isim) Algılama, düşünme, tasarlama ve öğrenme gibi iç yaşantıları mümkün kılan ruhsal işleyiş; ilgili: → düşünce.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 06:59:53 · Türkiye saati (UTC+3)
  2. 2.

    Hatırlama yetisi

    (isim, ruh bilimi) → bellek.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 06:59:53 · Türkiye saati (UTC+3)
  3. 3.

    Anlama yetisi

    (isim) → kavrayış.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 06:59:53 · Türkiye saati (UTC+3)
  4. 4.

    Düşünme ve ilişkilendirme yetisi

    (isim, mecaz) → kafa.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 06:59:53 · Türkiye saati (UTC+3)

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: bilig, biligim, biligin · ad

    Dönem anlamı

    Öğrenme, gözlem veya düşünme yoluyla edinilen ve zihinde tutulan içerik.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    (a)nça y(a)gutir : (e)rm(i)ş : y(a)gru : koontukda : kisre : (a)n(ı)g bil(i)g : (a)nta öyür (e)rm(i)ş: (KT G6) (e)dgü : bilge : kişig : (e)dgü : (a)lp kişig : yor(ı)tm(a)z : (e)rm(i)ş : bir

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    birür : y(a)guk : (e)rs(e)r : (e)dgü : (a)gı birür : tip (a)nça : boşgurur : (e)rm(i)ş : bil(i)g : bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g : (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi: ölt(ü)g :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: ög, öge, ögi, ögin, ögke, ögüg, ögüm · ad

    Dönem anlamı

    İnsanın düşünüp anlamasını, hatırlamasını ve doğru hükme varmasını sağlayan zihinsel yeti.

    sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

    Kutadgu Bilig’de ög, öğüt alma, düşünme ve yargılama bağlamlarında insanın zihinsel yetisini adlandırır.

    Günümüze uzanan değişim

    Ög bağımsız ad olarak çekilmiş; zihinsel yeti alanını akıl karşılamış, tarihsel kök ilgili türevlerde iz bırakmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    anıŋ oḳşaġı yoḳ azu meŋzegi neteglikke yetmez ḫalayıḳ ögi

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 16 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    aya birke bütmiş tiliŋ birle ög köŋül bütti şeksiz amul tutġıl ög

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 25 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: zihin

    1. güncel anlam

    Algılama, düşünme, tasarlama ve öğrenme gibi iç yaşantıları mümkün kılan ruhsal işleyiş; ilgili: → düşünce.

    2. güncel anlam

    → bellek

    3. güncel anlam

    → kavrayış

    4. güncel anlam

    → kafa

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon TürkçesibiligadAnlamdan eşleşti: zihin

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Öğrenme, gözlem veya düşünme yoluyla edinilen ve zihinde tutulan içerik.

Çağdaş arama bağı: bilgi · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bilig (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 5., 7. satırlar
  • biligim (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 10. satır
  • biligin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 4. satır
Karahanlı TürkçesiögadAnlamdan eşleşti: zihin
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: ög, öge, ögi, ögin, ögke, ögüg, ögüm

Transkripsiyon notu: Kaynak yayının işaretsiz çevriyazısı aynen korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İnsanın düşünüp anlamasını, hatırlamasını ve doğru hükme varmasını sağlayan zihinsel yeti.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de ög, öğüt alma, düşünme ve yargılama bağlamlarında insanın zihinsel yetisini adlandırır.

Anlamsal gelişim notu: Ög bağımsız ad olarak çekilmiş; zihinsel yeti alanını akıl karşılamış, tarihsel kök ilgili türevlerde iz bırakmıştır.

Çağdaş arama bağı: akıl · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ög (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 147, 148, 217, 272, 1253, 1818, 1933, 1940, 1970, 1994, 2029, 2046, 2365, 2488, 2654, 2762, 2900, 3075, 3112, 3200, 3467, 3820, 3853, 3900, 4048, 4067, 5424, 6246, 6255, 6293. beyitler
  • öge (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1995, 4098, 4240. beyitler
  • ögi (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 603, 958, 1062, 1178, 1475, 1746, 1758, 1919, 1962, 1968, 1991, 1995, 2103, 2471, 2473, 2481, 2770, 2782, 3070, 4069, 4420, 4947, 5354, 6138. beyitler
  • ögin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1517. beyit
  • ögke (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 319. beyit
  • ögüg (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 5910. beyit
  • ögüm (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 6496. beyit

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

(a)gın : (a)r(ı)p : ır(a)k [bod](u)n(u)g : (a)nça y(a)gutir : (e)rm(i)ş : [y(a)gr]u: koontuk[da] : kisre : (a)n(ı)g bil(i)g(i)n : (a)nta ö[yür (e)rm](i)ş : (e)dgü [bil]ge : kişig : (e)dgü : (a)lp : kişig : yo[r(ı)tm(a)z]:

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · zihin

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

zihince zihinci zihinli zihinsel zihinsiz zihin gözü zihin gücü zihincilik zihinlilik zihin akışı zihin açmak zihin açıcı zihin beyin zihin okuma

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.