düşünce

Bitigçi Sözlük Maddesi

düşünce

(isim, felsefe, mecaz)
· 5 anlam
  1. 1.

    (isim) Kişinin bir konu üzerinde durup ulaştığı kanaat ya da kurduğu fikir; başkalarına aktarılabilir, bir karara dayanak yapılabilir ve yeni bilgilerle karşılaşıldığında gözden geçirilerek daha ayrıntılı hâle getirilebilir; fikir.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · Codex · 2026-09-15T16:02:42+03:00 · Europe/Istanbul
  2. 2.

    (isim, felsefe) İnsanın karşılaştığı şeyleri ve yaşadıklarını iç dünyasında ilişkilendirip anlamlı bir bütün hâline getirmesi; o anda duyularıyla algılamadığı bir durumu da böyle kurabilir, geçmiş deneyimleriyle karşılaştırabilir ve ona göre davranabilir.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · Codex · 2026-09-15T16:02:42+03:00 · Europe/Istanbul
  3. 3.

    (isim) → niyet.

  4. 4.

    (isim, mecaz) → kaygı.

  5. 5.

    (isim, felsefe) Bir görüşü veya uygulamayı ayakta tutan temel kabul; ayrıntılar değişse bile hangi sonuca varılacağını ve hangi yoldan gidileceğini belirleyen ana çizgi olarak tartışmada veya çalışmada kendini gösterir.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 117 · Tarihsel Derlem

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

1069–1070 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ayrışması ve daralma · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

  1. 1

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: saḳınç, saḳınçḳa, saḳınçlar, saḳınçta, saḳınçı, saḳınçım, saḳınçın, saḳınçıġ · ad

    Dönem anlamı

    Zihni meşgul eden düşünce, tasarı veya kaygı veren iç endişe.

    anlam ayrışması ve daralma

    Kutadgu Bilig’de saḳınç, kişinin düşünüp taşınması ve geleceğe ilişkin kaygısı çevresindeki zihinsel durumları anlatır.

    Günümüze uzanan değişim

    Saḳınçtaki düşünce ve kaygı alanı çağdaş dilde düşünce, endişe ve kaygıya ayrılmış; sakınca daha özel bir olumsuzluk anlamı geliştirmiştir.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    sewerin esen tut yaġısın kötür sewinçin tolu tut saḳınçın ḳotur

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 117 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    bu ay toldı ança yorıdı bu yaŋ ġariblıḳ saḳınçı sarıġ ḳıldı eŋ

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 498 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  2. 2

    1358–1360

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: saḳınç, saḳınçı · ad

    Dönem anlamı

    Zihinde oluşan, bir durum veya konu üzerinde duran düşünce.

    sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

    Nehcü’l-Ferâdîs’in 426-11 tanığında saḳınçı, anlatılan kişinin zihninde taşıdığı düşünceyi gösterir.

    Günümüze uzanan değişim

    Saḳınç genel dilden çekilmiş; düşünce ve fikir onun zihinsel içerik anlamını karşılamıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (1)
    ğazab qilmaz, tep saqinur, velikin ol höcamnğ mahabbatı aıiğar yoqluqi üçün andağ qilur taqi ol saqınç andağ (12) ermez. Emdi bu zamâna içinde kim kim mâl birle mağrür bolsa taqı dünyâda arîğar heç meşaqqat

    Nehcü’l-Ferâdîs · 1358’den önce · PDF s. 308

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Ata, Aysu (1998). Nehcü’l-Ferâdîs III: Dizin–Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Çekimli biçimler ile metin sayfası-satır gönderimleri için ana Nehcü’l-Ferâdîs dizini.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: düşünce

    1. güncel anlam

    Kişinin bir konu üzerinde durup ulaştığı kanaat ya da kurduğu fikir; başkalarına aktarılabilir, bir karara dayanak yapılabilir ve yeni bilgilerle karşılaşıldığında gözden geçirilerek daha ayrıntılı hâle getirilebilir; fikir.

    2. güncel anlam

    İnsanın karşılaştığı şeyleri ve yaşadıklarını iç dünyasında ilişkilendirip anlamlı bir bütün hâline getirmesi; o anda duyularıyla algılamadığı bir durumu da böyle kurabilir, geçmiş deneyimleriyle karşılaştırabilir ve ona göre davranabilir.

    3. güncel anlam

    → niyet

    4. güncel anlam

    → kaygı

    5. güncel anlam

    Bir görüşü veya uygulamayı ayakta tutan temel kabul; ayrıntılar değişse bile hangi sonuca varılacağını ve hangi yoldan gidileceğini belirleyen ana çizgi olarak tartışmada veya çalışmada kendini gösterir.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı Türkçesisaḳınçad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: saḳınç, saḳınçḳa, saḳınçlar, saḳınçta, saḳınçı, saḳınçım, saḳınçın, saḳınçıġ

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Zihni meşgul eden düşünce, tasarı veya kaygı veren iç endişe.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de saḳınç, kişinin düşünüp taşınması ve geleceğe ilişkin kaygısı çevresindeki zihinsel durumları anlatır.

Anlamsal gelişim notu: Saḳınçtaki düşünce ve kaygı alanı çağdaş dilde düşünce, endişe ve kaygıya ayrılmış; sakınca daha özel bir olumsuzluk anlamı geliştirmiştir.

Çağdaş arama bağı: düşünce, endişe · anlam ayrışması ve daralma · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • saḳınç (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 677, 913, 944, 1074, 1087, 1241, 1549, 1550, 1584, 1587, 1984, 3103, 3206, 3300, 3307, 3549, 3550, 3561, 3629, 4851, 5233, 5242, 5458, 5629, 5680, 6026, 6090, 6183, 6200, 6252, 6275, 6340, 6486. beyitler
  • saḳınçḳa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1127, 3773. beyitler
  • saḳınçlar (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1550. beyit
  • saḳınçta (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 5185. beyit
  • saḳınçı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 498, 1164, 1533, 5968. beyitler
  • saḳınçım (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1216, 1217, 3684, 6077. beyitler
  • saḳınçın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 117, 6198, 6214, 6345, 6587, 6612. beyitler
  • saḳınçıġ (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1562, 6341. beyitler
Harezm Türkçesisaḳınçad
Kaynak çevriyazıları:Nehcü’l-Ferâdîs: saḳınçı

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Nehcü’l-Ferâdîs: saḳınçı. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Zihinde oluşan, bir durum veya konu üzerinde duran düşünce.

Tarihsel bağlam: Nehcü’l-Ferâdîs’in 426-11 tanığında saḳınçı, anlatılan kişinin zihninde taşıdığı düşünceyi gösterir.

Anlamsal gelişim notu: Saḳınç genel dilden çekilmiş; düşünce ve fikir onun zihinsel içerik anlamını karşılamıştır.

Çağdaş arama bağı: düşünce, fikir · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • saḳınçı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 426-11 (metin sayfası–satır)
Kaynak yayınlar ve okuma notu

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Ata, Aysu (1998). Nehcü’l-Ferâdîs III: Dizin–Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · düşünce

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

düşünceci düşünceli düşüncesel düşüncesiz düşünce suçu düşüncecilik düşüncelenme düşüncelilik düşünce akımı düşünce akışı düşünce tarzı düşüncelenmek düşünceli yüz düşüncesizlik

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.