kaygı

1069–1070 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ayrışması ve daralma · ses değişimiyle anlam sürekliliği

1. 1

   1069–1070

   Karahanlı Türkçesi

   Tarihsel kaynak

   Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

   Biçim: saḳınç, saḳınçḳa, saḳınçlar, saḳınçta, saḳınçı, saḳınçım, saḳınçın, saḳınçıġ · ad

   Dönem anlamı

   Zihni meşgul eden düşünce, tasarı veya kaygı veren iç endişe.

   anlam ayrışması ve daralma

   Kutadgu Bilig’de saḳınç, kişinin düşünüp taşınması ve geleceğe ilişkin kaygısı çevresindeki zihinsel durumları anlatır.

   Günümüze uzanan değişim

   Saḳınçtaki düşünce ve kaygı alanı çağdaş dilde düşünce, endişe ve kaygıya ayrılmış; sakınca daha özel bir olumsuzluk anlamı geliştirmiştir.

   Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

   Birincil metin tanıklarını aç (2)

   sewerin esen tut yaġısın kötür sewinçin tolu tut saḳınçın ḳotur

   Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 117 · Kaynakta aç

   Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

   bu ay toldı ança yorıdı bu yaŋ ġariblıḳ saḳınçı sarıġ ḳıldı eŋ

   Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 498 · Kaynakta aç

   Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

   Kaynak dayanağını aç (2)

   Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

   Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.

   Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

   Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

2. 2

   1350–1500

   Eski Anadolu Türkçesi

   Tarihsel kaynak

   Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

   Biçim: kayğu, kayğudur, kayğulu, ḳayġu, ḳayġu yi-, ḳayġu yiyil- · ad

   Dönem anlamı

   Olumsuz bir olasılık ya da sıkıntı karşısında duyulan huzursuzluk.

   ses değişimiyle anlam sürekliliği

   Dede Korkut'ta kayğulu biçimi savaş ve ayrılık endişesini niteler; Süheyl'de kayğu yi- ve kayğu yiyil- kişinin iç sıkıntısını eylemleştirir.

   Günümüze uzanan değişim

   Son ünlü düzleşerek kayğu > kaygı olmuş, duygu anlamı korunmuştur.

   Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

   Birincil metin tanıklarını aç (2)

   Bir anuñ bigi çünki şâhum ola Ne kaygu eğer biñ günáhum ola Benüm ftimâdum hemin işbudur

   Süheyl ü Nev-bahâr · 1350 · PDF s. 214

   Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

   Anı gördiler kim ayahdan düşüp Yatur dürtü kayğu başına üşüp Eğilmiş boyını sararmış yüzi

   Süheyl ü Nev-bahâr · 1350 · PDF s. 244

   Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

   Kaynak dayanağını aç (2)

   Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

   Madde, yan biçim, çekimli biçim ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.

   Mesʿûd bin Ahmed (1991). Süheyl ü Nev-bahâr: İnceleme–Metin–Sözlük. Hazırlayan Cem Dilçin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.

   Kaynağa özgü çevriyazı, beyit bağlamı ve sözlük gönderimleri için eleştirel metin yayını.

3. 3

   Canlı Bitigçi sözlük kaydı

   Günümüz Türkçesi

   Güncel sözlük

   Biçim: kaygı

   1. güncel anlam

   Değer verilen bir şeyin ileride zarar görebileceği düşüncesiyle duyulan huzursuzluk; somut bir tehlike bulunmasa da olası sonuç kişinin zihnini meşgul eder, karar ve davranışlarını etkileyebilir; düşünce, tasa, küşüm, endişe, gam (I).

   2. güncel anlam

   Ortada adı konmuş bir tehlike yokken kişinin içinde süren huzursuz ve tetikte olma hâli; bedenindeki gerilim, düşüncelerini toparlamada güçlük, rahatlayamama ve gündelik işlerine yönelmekte zorlanma buna eşlik edebilir.

   3. güncel anlam

   Bir işi yürütürken veya karar verirken belirli bir değeri, amacı ya da sonucu gözetme isteği; kişi seçeneklerini bu önceliğe göre değerlendirir, izleyeceği yöntemi ve ortaya çıkacak sonucu ne ölçüde kabul edeceğini ona göre belirler.