fikir

Bitigçi Sözlük Maddesi

fikir

(isim, eskimiş)
Arapça fikr · 3 anlam

Savunulan düşünce, zihinde kurulan içerik veya eskimiş kullanımda kaygı.

  1. 1.

    Konuya ilişkin düşünce

    (isim) → düşünce.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 22:55:55 · Türkiye saati (UTC+3)
  2. 2.

    Zihinsel içerik

    (isim) → düşün.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 22:55:55 · Türkiye saati (UTC+3)
  3. 3.

    İçini kemiren kaygı

    (isim, eskimiş) → kuruntu.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 22:55:55 · Türkiye saati (UTC+3)

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

fikir etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Fikir, Arapça fikr ‘düşünce, düşünme’ sözünden alınmıştır (Tietze, Stachowski, Räsänen). Eski yazımı fikr'dir; iki ünsüz arasına i türemesiyle fikir biçimini almıştır (Tietze). Anadolu'da XIII. yüzyılda Şeyyâd Hamza'nın Yusuf u Züleyhâ'sında fikre düş- kuruluşuyla görülür; Ferec ba'de'ş-Şidde'de (1451) ‘düşünce’ ve ‘düşünme’ anlamlarıyla, Dede Korkut Kitabı'nda fikr eyle- ‘düşünmek’ kuruluşuyla geçer. Sonraki yüzyıllarda ‘görüş’, ‘niyet, plan’ anlamlarını kazanmış; fikr-i sabit deyimi Fransızca idée fixe'in çevirisidir.

  1. 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: fikr
  2. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: fikr ~ fikir
  3. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: fikr ~ fikir
  4. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: fikr
  5. 20. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: fikr
  6. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: fikir
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1358’den önce · Nehcü’l-Ferâdîs · PDF s. 308

telif için en geç tarih. Kaynak, Mercanî nüshasının 1358 ve Yeni Cami nüshasının 1360 istinsah tarihlerini telif için terminus ante quem sayar; eser bu tarihlerden önce yazılmıştır. Tarih dayanağı: Ön söz, PDF s. 783

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1358–1360 · Harezm Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

  1. 1

    1358–1360

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: saḳınç, saḳınçı · ad

    Dönem anlamı

    Zihinde oluşan, bir durum veya konu üzerinde duran düşünce.

    sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

    Nehcü’l-Ferâdîs’in 426-11 tanığında saḳınçı, anlatılan kişinin zihninde taşıdığı düşünceyi gösterir.

    Günümüze uzanan değişim

    Saḳınç genel dilden çekilmiş; düşünce ve fikir onun zihinsel içerik anlamını karşılamıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (1)
    ğazab qilmaz, tep saqinur, velikin ol höcamnğ mahabbatı aıiğar yoqluqi üçün andağ qilur taqi ol saqınç andağ (12) ermez. Emdi bu zamâna içinde kim kim mâl birle mağrür bolsa taqı dünyâda arîğar heç meşaqqat

    Nehcü’l-Ferâdîs · 1358’den önce · PDF s. 308

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Ata, Aysu (1998). Nehcü’l-Ferâdîs III: Dizin–Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Çekimli biçimler ile metin sayfası-satır gönderimleri için ana Nehcü’l-Ferâdîs dizini.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: fikir

    1. güncel anlam

    → düşünce

    2. güncel anlam

    → düşün

    3. güncel anlam

    → kuruntu

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Harezm Türkçesisaḳınçad
Kaynak çevriyazıları:Nehcü’l-Ferâdîs: saḳınçı

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Nehcü’l-Ferâdîs: saḳınçı. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Zihinde oluşan, bir durum veya konu üzerinde duran düşünce.

Tarihsel bağlam: Nehcü’l-Ferâdîs’in 426-11 tanığında saḳınçı, anlatılan kişinin zihninde taşıdığı düşünceyi gösterir.

Anlamsal gelişim notu: Saḳınç genel dilden çekilmiş; düşünce ve fikir onun zihinsel içerik anlamını karşılamıştır.

Çağdaş arama bağı: düşünce, fikir · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • saḳınçı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 426-11 (metin sayfası–satır)
Kaynak yayınlar ve okuma notu

Ata, Aysu (1998). Nehcü’l-Ferâdîs III: Dizin–Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · fikir

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

fikirci fikirli fikirdaş fikirdeş fikirsel fikirsiz fikirleşme fikirlilik fikir akımı fikir almak fikir eseri fikirleşmek fikirsizlik fikir beyanı

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.