iç

Bitigçi Sözlük Maddesi

iç

(isim, sıfat)
· 13 anlam
  1. 1.

    (isim) Herhangi bir durumun, cismin veya alanın sınırları arasında bulunan bir yer; dâhil, dış karşıtı.

  2. 2.

    (isim) Oyuk şeylerin boşluğu.

  3. 3.

    (isim) Cisimlerin yüzeyleri arasında kalan her nokta.

  4. 4.

    (isim) Nesnelerin veya kimselerin arasında bulunan nesne veya kimse; ara.

  5. 5.

    (isim) Ten ile dış giysiler arası.

  6. 6.

    (isim) Kabuğu olan veya dışı kabuk durumunda bulunan yiyeceklerde kabuğun sardığı bölüm.

  7. 7.

    (isim) Pirinç, soğan ve baharatla hazırlanan, dolmalarda kullanılan karışım.

  8. 8.

    (isim) İnsan vücudunun mide, bağırsak, kalp, ciğer gibi organlarının bulunduğu kısım.

  9. 9.

    (isim) Akıl, gönül, irade gibi insanın manevi varlığını oluşturan şeylerden herhangi biri; ciğer, derun, yürek.

  10. 10.

    (sıfat) Bir ülke, şehir, topluluk vb.nde olan veya yapılan; domestik.

  11. 11.

    (sıfat) Değişik yemeklerde kullanılmak üzere et ile sebzelerin ince kıyımının karıştırılması ve yoğrulmasıyla meydana getirilen karışım.

  12. 12.

    (sıfat) Somut kavramlarda iki veya ikiden çok şeyde merkeze daha yakın olan.

  13. 13.

    (sıfat) İnsanın manevi varlığıyla bağlantılı; bu bağlamdaki özellik, durum veya kullanım biçimini anlatan.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 28

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: iç, için · ad

    Dönem anlamı

    Bir şeyin sınırları arasında kalan bölümü.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    (KT G12) t(a)bg(a)ç : k(a)g(a)n(ı)n : içr(e)ki : b(e)d(i)zçig : ıt(t)ı : (a)n(a)r : (a)d(ı)nçıg : b(a)rk : y(a)r(a)turt(u)m : için : t(a)şin : (a)d(ı)nçıg : b(e)d(i)z : urturt(u)m : t(a)ş tokıtd(ı)m : kön(ü)lt(e)ki : s(a)b(ı)m(ı)n :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    s(a)b(ı)m(ı)n sım(a)dı : içr(e)ki : b(e)d(i)zçig : ıt(t)ı : (a)n(a)r : (a)d(ı)nç(ı)g : b(a)rk : y(a)r(a)t(ıt)d(ı)m : için t(a)şin : (a)d(ı)nç(ı)g : b(e)d(i)z u[rt(u)rt](u)m [t(a)ş tokıtd(ı)m kön(ü)lt(e)ki s](a)b(ı)m(ı)n

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 54

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1150–1220

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yaklaşık telif dönemi

    Biçim: köngül, köngüldin, köngüller · ad

    Dönem anlamı

    Duygunun, isteğin, niyetin ve iç düşüncenin kaynağı sayılan manevi merkez.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Atebetü’l-Hakayık’ta köngül, öğüdü kabul etme, niyet ve iç yöneliş bağlamlarında insanın iç dünyasını anlatır.

    Günümüze uzanan değişim

    Köngül > gönül gelişiminde baştaki ve içteki ünsüzler değişmiş; duygu ve niyet merkezi mecazı korunmuştur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    74 anıng zikri tangsuk ediz bolsu tip· 75 anıng vuddı birle köngüller tolup 76 anıng yadı birle acun tolsu dip

    Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 24

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    182 hasis nengdin ötrü dip özüng küçe 183 nice malga munça köngül baglamak 184 bu mal kilse erte barur baz gice

    Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 38

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

    Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: iç

    1. güncel anlam

    Herhangi bir durumun, cismin veya alanın sınırları arasında bulunan bir yer; dâhil, dış karşıtı

    2. güncel anlam

    Oyuk şeylerin boşluğu

    3. güncel anlam

    Cisimlerin yüzeyleri arasında kalan her nokta

    4. güncel anlam

    Nesnelerin veya kimselerin arasında bulunan nesne veya kimse; ara

    5. güncel anlam

    Ten ile dış giysiler arası

    6. güncel anlam

    Kabuğu olan veya dışı kabuk durumunda bulunan yiyeceklerde kabuğun sardığı bölüm

    7. güncel anlam

    Pirinç, soğan ve baharatla hazırlanan, dolmalarda kullanılan karışım

    8. güncel anlam

    İnsan vücudunun mide, bağırsak, kalp, ciğer gibi organlarının bulunduğu kısım

    9. güncel anlam

    Akıl, gönül, irade gibi insanın manevi varlığını oluşturan şeylerden herhangi biri; ciğer, derun, yürek

    10. güncel anlam

    Bir ülke, şehir, topluluk vb.nde olan veya yapılan; domestik

    11. güncel anlam

    Değişik yemeklerde kullanılmak üzere et ile sebzelerin ince kıyımının karıştırılması ve yoğrulmasıyla meydana getirilen karışım

    12. güncel anlam

    Somut kavramlarda iki veya ikiden çok şeyde merkeze daha yakın olan

    13. güncel anlam

    İnsanın manevi varlığıyla bağlantılı; bu bağlamdaki özellik, durum veya kullanım biçimini anlatan.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesiiçad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir şeyin sınırları arasında kalan bölümü.

Çağdaş arama bağı: iç · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • iç (yalın biçim)
    Tanıklık: Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 14. satır
  • için (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 12. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 14. satır
Karahanlı TürkçesiköngüladAnlamdan eşleşti: iç
Kaynak çevriyazıları:Atebetü’l-Hakayık: köngül, köngüldin, köngüller

Transkripsiyon notu: Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Duygunun, isteğin, niyetin ve iç düşüncenin kaynağı sayılan manevi merkez.

Tarihsel bağlam: Atebetü’l-Hakayık’ta köngül, öğüdü kabul etme, niyet ve iç yöneliş bağlamlarında insanın iç dünyasını anlatır.

Anlamsal gelişim notu: Köngül > gönül gelişiminde baştaki ve içteki ünsüzler değişmiş; duygu ve niyet merkezi mecazı korunmuştur.

Çağdaş arama bağı: gönül · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • köngül (yalın biçim)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 183. dize
  • köngüldin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 185. dize
  • köngüller (çekimli biçim)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 75. dize

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

(a)t(a)m(a)n t(a)rk(a)n : tunyukuk : buyla b(a)g(a) t(a)rk(a)n : ul(a)yu : buyruk [.............. ] iç buyruk : s(e)b(i)g kül (e)rk(i)n : b(a)şl(a)yu : ul(a)yu : buyruk : bunça : (a)mtı: b(e)gl(e)r : k(a)n(ı)m : k(a)g(a)nka :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 74 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · iç

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.