İlk tarihsel tanık: 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · Atebetü’l-Hakayık · PDF s. 24
yazarın kaynakta verilen yaşama döneminden türetilen telif aralığı. Kaynak, Edib Ahmed'in 11. yüzyıl sonlarıyla 12. yüzyılın ilk yarısında yaşadığını bildirir; kesin telif yılı verilmez. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 7
Karahanlı TürkçesiköngüladAnlamdan eşleşti: yürek
Kaynak çevriyazıları:Atebetü’l-Hakayık: köngül, köngüldin, köngüller
Transkripsiyon notu: Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Duygunun, isteğin, niyetin ve iç düşüncenin kaynağı sayılan manevi merkez.
Tarihsel bağlam: Atebetü’l-Hakayık’ta köngül, öğüdü kabul etme, niyet ve iç yöneliş bağlamlarında insanın iç dünyasını anlatır.
Anlamsal gelişim notu: Köngül > gönül gelişiminde baştaki ve içteki ünsüzler değişmiş; duygu ve niyet merkezi mecazı korunmuştur.
Çağdaş arama bağı: gönül · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- köngül (yalın biçim)
Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 183. dize - köngüldin (çekimli biçim)
Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 185. dize - köngüller (çekimli biçim)
Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 75. dize
Harezm Türkçesiyürekad
Kaynak çevriyazıları:Kısasü’l-Enbiyâ: yürek, yürekdin, yürekimni, yüreki, yürekin, yürekini, yürekleri
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kısasü’l-Enbiyâ: yürek, yürekdin, yürekimni, yüreki, yürekin, yürekini, yürekleri. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Göğüs boşluğunda kanı bedene pompalayan organ; mecaz yoluyla duygu ve cesaretin merkezi.
Tarihsel bağlam: Kısasü’l-Enbiyâ’da yürek, alınma ve etkilenme fiilleriyle duygusal sarsıntıyı; iyelikli biçimleriyle kişinin iç dünyasını anlatır.
Anlamsal gelişim notu: Organ anlamı yürekte sürmüş, duygu merkezi mecazı kalp ile geniş bir ortak alan kurmuştur.
Çağdaş arama bağı: yürek, kalp · anlam sürekliliği ve mecazlaşma · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- yürek (yalın biçim)
Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 118r12, 222r2, 225r4, 225r7 (yaprak yüzü–satır) - yürekdin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 164r12, 164r13 (yaprak yüzü–satır) - yürekimni (çekimli biçim)
Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 208v7 (yaprak yüzü–satır) - yüreki (çekimli biçim)
Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 75v5, 165r3 (yaprak yüzü–satır) - yürekin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 164r11 (yaprak yüzü–satır) - yürekini (çekimli biçim)
Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 185r19 (yaprak yüzü–satır) - yürekleri (çekimli biçim)
Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 36v6, 64r14 (yaprak yüzü–satır)
Eski Anadolu Türkçesiyürekad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: yürek, yüregüm, yüregüne, yüregi, yüregi-y-ile, yüreklüKâbûs-nâme: yürek
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: yürek, yüregüm, yüregüne, yüregi, yüregi-y-ile, yüreklü; Kâbûs-nâme: yürek. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Göğüste kan dolaşımını sağlayan organ; mecazen duygu ve korkusuzluğun merkezi.
Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta kişinin iç duygusu ve cesareti iyelikli biçimlerle, Kâbûs-nâme'de korkusuzluk ve gönül anlamlarıyla tanıklanır.
Anlamsal gelişim notu: Organ ve duygu merkezi anlamları sürmüş, cesaret kullanımı kalıplaşmıştır.
Çağdaş arama bağı: yürek, kalp, cesaret · anlam sürekliliği ve mecazlaşma · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- yürek (yalın biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 54-9, 102-10, 134-11, 135-11, 140-7, 204-10, 245-6, 247-5 (metin sayfası–satır) - yüregüm (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 54-9, 245-6 (metin sayfası–satır) - yüregüne (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 102-10 (metin sayfası–satır) - yüregi (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 23-12, 135-11, 140-7, 204-10 (metin sayfası–satır) - yüregi-y-ile (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 51-7 (metin sayfası–satır) - yüreklü (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 134-11, 247-5 (metin sayfası–satır) - yürek (yalın biçim)
Tanıklık: Kâbûs-nâme, 39a/11, 2a/1 (yaprak yüzü–satır)
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Rabgûzî, Nâsırü’d-dîn bin Burhânü’d-dîn (1997). Kısasü’l-Enbiyâ II: Dizin. Hazırlayan Aysu Ata. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.