cesaret

Bitigçi Sözlük Maddesi

cesaret

(isim)
[cesa:ret] Arapça cesāret · 1 anlam

  1. (isim) Korku veya belirsizlik duyulsa da önemli görülen bir işi yapmak için harekete geçebilme gücü. Tehlikeyi yok saymak anlamına gelmez, kişinin karşılaşabileceği sonucu düşünerek yine de adım atmasında görünür hâle gelir; cüret.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

cesaret etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Cesaret, Arapçada ‘yüreklilik, gözü peklik’ anlamındaki casāra(t) sözcüğünden alınmıştır (Tietze, Stachowski). Osmanlı Türkçesinde ‘yiğitlik, cüret’ karşılığıyla ve özellikle cesaret etmek birleşik fiiliyle kullanılmıştır: Evliya Çelebi bir kuşatmada hendek çok derin olduğu için gazilerin kalenin dibine varmaya cesâret edemediğini yazar. Kâmûs-ı Türkî sözü yiğitlik, cesurluk ve cüret ile açıklar; Tietze'nin 1940 tarihli tanıkları cesarete gelmek ve cesaret etmek kullanımlarını gösterir.

  1. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: cesâret
  2. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: cesâret
  3. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: cesâret
  4. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: cesaret
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: yaklaşık 1387 · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · PDF s. 125

Türkçe tercümenin kaynak yayında olasılıklı gösterilen tarihi. Kaynak yayın tercüme tarihini başlık künyesinde [1387?] biçiminde, belirsizlik işaretiyle verir. Tarih dayanağı: Başlık sayfası, PDF s. 2

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1387–1500 · Eski Anadolu Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam sürekliliği ve mecazlaşma

  1. 1

    1387–1500

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: yürek, yüregüm, yüregüne, yüregi, yüregi-y-ile, yüreklü · ad

    Dönem anlamı

    Göğüste kan dolaşımını sağlayan organ; mecazen duygu ve korkusuzluğun merkezi.

    anlam sürekliliği ve mecazlaşma

    Dede Korkut'ta kişinin iç duygusu ve cesareti iyelikli biçimlerle, Kâbûs-nâme'de korkusuzluk ve gönül anlamlarıyla tanıklanır.

    Günümüze uzanan değişim

    Organ ve duygu merkezi anlamları sürmüş, cesaret kullanımı kalıplaşmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    2563 İki gün ölümden ne kaçmak gerek Kişide çü erlik ola vü yürek (12)

    Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 125

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    durdı Dirse Hanun yüzine bakdı. Şağ-ilen solma göz 11 gezdürdi, oğlançuğını görmedi. Kara bağrı sarsıldı, 12 düm yüreği oynadı, kara kıyma gözleri kan yaş toldı. 13 Çağırup Dirse Hana soylar,

    Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 106

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Madde, yan biçim, çekimli biçim ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.

    Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: cesaret

    1. güncel anlam

    Korku veya belirsizlik duyulsa da önemli görülen bir işi yapmak için harekete geçebilme gücü. Tehlikeyi yok saymak anlamına gelmez, kişinin karşılaşabileceği sonucu düşünerek yine de adım atmasında görünür hâle gelir; cüret.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Eski Anadolu Türkçesiyürekad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: yürek, yüregüm, yüregüne, yüregi, yüregi-y-ile, yüreklüKâbûs-nâme: yürek

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: yürek, yüregüm, yüregüne, yüregi, yüregi-y-ile, yüreklü; Kâbûs-nâme: yürek. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Göğüste kan dolaşımını sağlayan organ; mecazen duygu ve korkusuzluğun merkezi.

Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta kişinin iç duygusu ve cesareti iyelikli biçimlerle, Kâbûs-nâme'de korkusuzluk ve gönül anlamlarıyla tanıklanır.

Anlamsal gelişim notu: Organ ve duygu merkezi anlamları sürmüş, cesaret kullanımı kalıplaşmıştır.

Çağdaş arama bağı: yürek, kalp, cesaret · anlam sürekliliği ve mecazlaşma · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • yürek (yalın biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 54-9, 102-10, 134-11, 135-11, 140-7, 204-10, 245-6, 247-5 (metin sayfası–satır)
  • yüregüm (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 54-9, 245-6 (metin sayfası–satır)
  • yüregüne (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 102-10 (metin sayfası–satır)
  • yüregi (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 23-12, 135-11, 140-7, 204-10 (metin sayfası–satır)
  • yüregi-y-ile (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 51-7 (metin sayfası–satır)
  • yüreklü (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 134-11, 247-5 (metin sayfası–satır)
  • yürek (yalın biçim)
    Tanıklık: Kâbûs-nâme, 39a/11, 2a/1 (yaprak yüzü–satır)

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

matbah yirinde | gördüginde] V13 gördükde || 11 kazanun] V13 kazanun | V58 kıyma]V13 kuyma || 12 şarşddıJV! ş. yüreği oynadı | atını ökçeledi]V\ atın depdi || 13 kâfir kiçdügi] D13 k. kiçegi V2 kâfirün gitdügi | düşdi] V’de yok |

Eski Anadolu Türkçesi · Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 120 · çevriyazı güveni B

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · cesaret

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

cesaretli cesaretsiz cesaretlenme cesaretlilik cesaret etmek cesaretlenmek cesaretsizlik cesaret gelmek cesaret kırmak cesaret kırıcı cesaret verici cesaret vermek cesaretlendirme cesaretli olmak

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.