yapmak

Bitigçi Sözlük Maddesi

yapmak

(-i, nesnesiz, -e, yardımcı fiil)
· 20 anlam
  1. 1.

    (-i) Ortaya koymak, gerçekleştirmek, oluşturmak, meydana getirmek.

  2. 2.

    (nesnesiz) Bir olayın, işin veya durumun ortaya çıkmasına neden olmak.

  3. 3.

    (nesnesiz) Bir taşıtla veya yürüyerek belirli bir uzaklığı geride bırakmak.

  4. 4.

    Bozulan ya da kırılan bir nesneyi yeniden kullanılabilir hâle getirmek; onarmak, tamir etmek.

  5. 5.

    (nesnesiz) Bir şeyi başka bir şey durumuna getirmek.

  6. 6.

    Bir dileği, bir isteği yerine getirmek; uygulamak, ifa etmek.

  7. 7.

    (nesnesiz) Bir düşünceyi, bir davranışı, bir isteği işe dönüştürmek, gerçekleştirmek.

  8. 8.

    Düzenli bir duruma getirmek.

  9. 9.

    (nesnesiz) → üretmek.

  10. 10.

    (nesnesiz) Bir harekete, işe başlamak veya bir hareketle, işle uğraşmak.

  11. 11.

    (nesnesiz) Vücudun bir bez veya organ aracılığıyla ürettiği sıvıyı ya da başka bir maddeyi dışarı çıkarmak; salgılamak, çıkarmak.

  12. 12.

    (-e) İnsan veya hayvanın bağırsaklarında biriken atıkları dışarı çıkarmak.

  13. 13.

    → gerçekleştirmek.

  14. 14.

    Tehdit yoluyla birini herhangi bir duruma düşürmek.

  15. 15.

    (-e, -i) → evlendirmek.

  16. 16.

    (yardımcı fiil) Davranışı, kararı veya etkisiyle daha önce bulunmayan bir durumun ortaya çıkmasına yol açmak.

  17. 17.

    (yardımcı fiil) Bir malı, hakkı veya niteliği zaman içinde kazanıp kendine ait hâle getirmek.

  18. 18.

    (yardımcı fiil) Bir kimseye bir meslek kazandırmak, birini yetiştirmek.

  19. 19.

    (nesnesiz) Davranmak, hareket etmek.

  20. 20.

    (nesnesiz) → olmak.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

yapmak etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Yapmak, Eski Türkçeden beri kullanılan yap- fiiline mastar eki getirilerek kurulmuştur. Fiil Eski Uygurcada hem 'yaratmak, kurmak' hem 'örtmek' anlamıyla görülür; Kâşgarlı Mahmud onu kapıyı kapamak, tuzak kurmak, ekmeği tandıra yapıştırmak ve duvar yapmak örnekleriyle verir. Clauson bu anlamların ortak çekirdeğini 'bir araya getirmek' diye yorumlar; EDA, Gülensoy ve ÈSTJa ise 'örtmek' ve 'yapmak' anlamlı iki ayrı fiil ayırır. Anadolu'da 'kapamak' ile 'inşa etmek' uzun süre yan yana yaşar; 'kapamak' 1687'de de kayıtlıdır, ama Osmanlıcada zamanla çekilir ve 'etmek, meydana getirmek' anlamı genelleşir.

  1. 9. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: yap-
  2. 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: yap-
  3. 13. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: ya:p-
  4. 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: yap-
  5. 14. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: yap-
  6. 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: yap-
  7. 15. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: yap-
  8. 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: yap-
  9. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: yapmak
  10. 18. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: yapmak
  11. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: yapmak
  12. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: yapmak
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 28

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: kıl-, kılmış, kıltı, kıltıg, kıltım, kılu · fiil

    Dönem anlamı

    Bir işi yapmak veya bir şeyi belirli bir duruma getirmek.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    (KT G10) yok : çıg(a)n : bod(u)n(u)g : koop kuubr(a)td(ı)m : çıg(a)n : bod(u)n(u)g : b(a)y kılt(ı)m : (a)z bod(u)n(u)g : üküş : kılt(ı)m : (a)zu bu s(a)b(ı)mda : ig(i)d b(a)rgu : türük: : b(e)gl(e)r : bod(u)n : bunı

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    ol(u)r(u)p: yok çıg(a)n : bod(u)n(u)g : koop : kubr(a)td(ı)m : çıg(a)n : bod(u)n(u)g: b(a)y kılt(ı)m : (a)z bod(u)n(u)g : ük(ü)ş kılt(ı)m : (a)z[u bu]

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: yarat-, yaratıgma, yaratıp, yaratmış · fiil

    Dönem anlamı

    Daha önce bulunmayan bir şeyi ortaya koymak veya kurmak.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (1)
    bod(u)n(u)g : türük : törüsin : ıçg(ı)nm(ı)ş : bod(u)n(u)g : (e)çüm (a)pam: törüsinçe : y(a)r(a)tm(ı)ş : boşgunn(ı)ş : tölis : t(a)rduş [bod(u)n(u)g : (a)nta (e)tm(i)ş]

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 32

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: yapmak

    1. güncel anlam

    Ortaya koymak, gerçekleştirmek, oluşturmak, meydana getirmek

    2. güncel anlam

    Bir olayın, işin veya durumun ortaya çıkmasına neden olmak.

    3. güncel anlam

    Bir taşıtla veya yürüyerek belirli bir uzaklığı geride bırakmak.

    4. güncel anlam

    Bozulan ya da kırılan bir nesneyi yeniden kullanılabilir hâle getirmek; onarmak, tamir etmek.

    5. güncel anlam

    Bir şeyi başka bir şey durumuna getirmek

    6. güncel anlam

    Bir dileği, bir isteği yerine getirmek; uygulamak, ifa etmek

    7. güncel anlam

    Bir düşünceyi, bir davranışı, bir isteği işe dönüştürmek, gerçekleştirmek

    8. güncel anlam

    Düzenli bir duruma getirmek

    9. güncel anlam

    → üretmek

    10. güncel anlam

    Bir harekete, işe başlamak veya bir hareketle, işle uğraşmak

    11. güncel anlam

    Vücudun bir bez veya organ aracılığıyla ürettiği sıvıyı ya da başka bir maddeyi dışarı çıkarmak; salgılamak, çıkarmak.

    12. güncel anlam

    İnsan veya hayvanın bağırsaklarında biriken atıkları dışarı çıkarmak.

    13. güncel anlam

    → gerçekleştirmek

    14. güncel anlam

    Tehdit yoluyla birini herhangi bir duruma düşürmek

    15. güncel anlam

    → evlendirmek

    16. güncel anlam

    Davranışı, kararı veya etkisiyle daha önce bulunmayan bir durumun ortaya çıkmasına yol açmak.

    17. güncel anlam

    Bir malı, hakkı veya niteliği zaman içinde kazanıp kendine ait hâle getirmek.

    18. güncel anlam

    Bir kimseye bir meslek kazandırmak, birini yetiştirmek

    19. güncel anlam

    Davranmak, hareket etmek

    20. güncel anlam

    → olmak

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesikıl-fiilAnlamdan eşleşti: yapmak

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir işi yapmak veya bir şeyi belirli bir duruma getirmek.

Çağdaş arama bağı: kılmak · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kılmış (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 13. satır
  • kıltı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 16. satır; Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 15. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 7., 14. satırlar
  • kıltıg (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 20. satır
  • kıltım (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 10. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 29., 30. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, güney yüzü, 4. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 7., 9., 12. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 23., 24. satırlar
  • kılu (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, güney yüzü, 7. satır
Orhon Türkçesiyarat-fiilAnlamdan eşleşti: yapmak

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Daha önce bulunmayan bir şeyi ortaya koymak veya kurmak.

Çağdaş arama bağı: yaratmak · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • yaratıgma (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 13. satır
  • yaratıp (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 17. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 19., 20. satırlar
  • yaratmış (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 13. satır; Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 13. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 9. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 1., 12. satırlar

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

(BK Kil) köz(ü)n : körm(e)dük : kuulk(a)k(ı)n : (e)ş(i)dm(e)dük : bod(u)n(u)m(ı)n : ilg(e)rü : kün: tu[gs(ı)kına] bir(i)g(e)rü [kün

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 54 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · yapmak

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

yapma yapılma yapılmak yapmak güç, yıkmak kolay akbaş açmak badya bölme cimri etmek gedik kemha kuram ninja

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.