âlim
II (isim)
[a:lim]
Arapça ʿālim
· 1 anlam
Seçili Derlem İstatistikleri
İLERİ ÇÖZÜMLEMELER
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 158 · Tarihsel Derlem
eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
1069–1077 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği
-
1
Tarihsel kaynak
1069–1077
Karahanlı Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · eserin telif dönemi
Biçim: bilge, bilgeke · sıfat, ad
Dönem anlamı
Bilgisi ve deneyimiyle doğru hüküm veren, söz ve davranışında ölçülü kimse.
anlam ve biçim sürekliliğiKutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te bilge, bilgi ile yerinde yargıyı birleştiren kişi niteliği ve adı olarak tanıklanır.
Günümüze uzanan değişim
Bilge biçim ve temel anlamıyla sürer; çağdaş kullanımda tarihsel yönetici-danışman çevresi daha sınırlı çağrışır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
yorı ay biligsiz igiŋni ota biligsiz otın sen ay bilge ḳuta
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 158 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
bu kün tügme ḳaşıŋ ay bilge bügü özüm ‘uzrin aysa yime eymenü
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 191 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (3)
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.
Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
Tarihsel madde biçimleri, sözlük madde numaraları ve yazma yapraklarının karşılaştırma kaynağı.
-
2
Tarihsel kaynak
1100–1300
Karahanlı Türkçesi
Tarihleme dayanağı: yaklaşık telif dönemi · nüsha ve dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: biliglig, biligligke · sıfat
Dönem anlamı
Bilgi ve kavrayış sahibi olup bunları sözünde ve davranışında kullanabilen.
anlam ve biçim sürekliliğiAtebetü’l-Hakayık’ta biliglig, biligsizle karşıtlık içinde öğüt alan ve doğru davranan kişiyi; Rylands tanıkları bilgi sahipliğini gösterir.
Günümüze uzanan değişim
Biliglig > bilgili gelişiminde gövde ve ek sesçe değişmiş, bilgiye sahip olma niteliği sürmüştür.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
81 biligtin ayur men sözümke ula 82 biligligke ya dost özüngi ula 83 bilig birle bulnur saadet yolı
Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 26
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Edib Ahmed Yükneki 97 biliglig biringe biligsiz mingin 98 tingegli tingedi biligning ringin
Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 28
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (2)
Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.
Ata, Aysu (2019). Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası: Giriş–Metin–Notlar–Dizin). 3. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Yandex yerel kitaplığındaki metin ve eksiksiz Türkçe dizin; cilt, yaprak, satır, sure ve ayet tanıklığı.
-
3
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: âlim
1. güncel anlam
Bir veya birkaç bilim alanında geniş ve derin bilgi sahibi olan kimse; bilgin.
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Karahanlı Türkçesibilgesıfat, adAnlamdan eşleşti: âlim
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: bilge, bilgekeDîvânu Lugâti’t-Türk: bilge
Transkripsiyon notu: Kaynak yayının işaretsiz çevriyazısı aynen korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bilgisi ve deneyimiyle doğru hüküm veren, söz ve davranışında ölçülü kimse.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te bilge, bilgi ile yerinde yargıyı birleştiren kişi niteliği ve adı olarak tanıklanır.
Anlamsal gelişim notu: Bilge biçim ve temel anlamıyla sürer; çağdaş kullanımda tarihsel yönetici-danışman çevresi daha sınırlı çağrışır.
Çağdaş arama bağı: bilge · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- bilge (yalın biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 158, 192, 203, 223, 265, 287, 333, 405, 470, 755, 824, 1015, 1048, 1188, 1457, 1539, 1700, 1743, 1820, 2218, 2226, 2518, 2605, 2638, 2785, 2798, 3712, 3713, 3752, 3822, 3908, 3925, 3934, 4021, 4240, 4341, 4383, 4670, 4682, 4723, 5024, 5529, 5551, 5587, 5912, 5921, 6154, 6393, 6399. beyitler - bilge (yalın biçim)
Tanıklık: Dîvânu Lugâti’t-Türk, 2427. sözlük maddesi - bilgeke (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 263. beyit
Karahanlı TürkçesibiligligsıfatAnlamdan eşleşti: âlim
Kaynak çevriyazıları:İlk Kur’an Tercümesi (Rylands): biligligAtebetü’l-Hakayık: biliglig, biligligke
Transkripsiyon notu: Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bilgi ve kavrayış sahibi olup bunları sözünde ve davranışında kullanabilen.
Tarihsel bağlam: Atebetü’l-Hakayık’ta biliglig, biligsizle karşıtlık içinde öğüt alan ve doğru davranan kişiyi; Rylands tanıkları bilgi sahipliğini gösterir.
Anlamsal gelişim notu: Biliglig > bilgili gelişiminde gövde ve ek sesçe değişmiş, bilgiye sahip olma niteliği sürmüştür.
Çağdaş arama bağı: bilgili · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- biliglig (yalın biçim)
Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 30. cilt, 26b yaprağı, 1. satır; 15. sure, 53. ayet - biliglig (yalın biçim)
Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 85. dize - biligligke (çekimli biçim)
Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 82. dize
Tarihsel derlem tanıkları
Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.
Alp çerigde bilge tirigde
Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Atasözleri · DLT I, 3388 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
Bilge bögü yunçıdı Ajun anı yançıdı
Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT III, 303 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
(3) korkuğlılar-miz. 53 Aydılar: korkmağıl [26b 1] biz sevvünçi berür-miz sanga bir biliglig oğul birle. 54 (2) Aydı: sevvünçi mü berür siz manga anıng üze kim (3) tegdi manga uluğluk,
Karahanlı Türkçesi · Karahanlı Türkçesi Rylands Kur’an Tercümesi · yaklaşık 12–13. yüzyıl · PDF s. 89 · çevriyazı güveni B
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Ata, Aysu (2019). Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası: Giriş–Metin–Notlar–Dizin). 3. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · âlim
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Bu maddeye atıf
Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
İlgili Sözler
Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.