Sorular ve Yanıtlar

Sözlük ve canlı derlem verisini birlikte açıklayan bilgi alanı

Bu bölüm sözlük maddeleri ve anlamları üzerine soruları; tanım, köken, çekimli biçim, bağlam, eş kullanım, değerlik, sözcük ağı ve yaşam eğrisi gibi konulardaki kaynaklı açıklama ve derlem çıkarımlarını bir araya getirir. Etimoloji Atlası, etimoloji kartları, tarihsel dönemler ve zaman kapsülünün nasıl kullanılacağını Özelliklerin Kullanımı bölümünde bulabilirsiniz. Her kartta sorunun eklenme tarihi, kayıt sonradan güncellendiyse ya da düzeltildiyse güncelleme tarihi de yer alır; liste en son eklenen ya da güncellenen kayıttan başlayarak yeniden eskiye sıralanır.

Toplam soru
826
Maddebaşı
414
Anlam / tanım
412
Yeni madde sorusu
136
İncelenen madde
685
Yanıtları nasıl okumalı?

Sözlük özelliklerinin birlikte okunması

Maddebaşı, anlam, tanım, gönderme, köken, çekimli biçim, bağlam, alan ve tür yayılımı, eş kullanım, değerlik, hibrit sözcük ağı ve yaşam eğrisi birlikte değerlendirilir. Yeni eklenen sözcükler de yayımlanmış tanımlanabilirlik kanıtlarıyla bu kapsama girer.

Derlem kanıtı ve çıkarımlar

Geçiş sayısı ve derlem büyüklüğü güncel ölçümlerden okunur; yayım sırasında incelenmiş kanıttan gelen sayı ayrıca etiketlenir. Bağlamlar soruyu açıklayan sınırlı örneklerle sunulur. Çıkarımları kapsam ve sınırlılık bilgileriyle birlikte okuyun: derlemde gözlenen eğilimler değişmez dil bilgisi kuralları değildir.

Tarihler ve sıralama

Eklendi tarihi sorunun ilk yayımlandığı anı, Güncellendi tarihi kaydın en son yeniden yazıldığı anı Türkiye saatiyle gösterir. Güncelleme bir bağlam tümcesinin yenilenmesi, bir yazım ya da içerik düzeltmesi veya kanıt sayılarının tamamlanması olabilir; yalnız eklenme tarihi görünen kayıt yayımlandığı gibi durmaktadır. En yeni sıralaması en son eklenen ya da güncellenen kaydı başa alır, Eklenme tarihine göre sıralama yalnız ilk yayım tarihine bakar.

Arama ve süzgeçler

Arama yapıldığında önce madde başı sorgunun kendisi olan kayıtlar, sonra sorguyla başlayan öbek madde başları, sonra sorguyu anahtar sözcük olarak taşıyan kayıtlar gelir; her kümenin içinde sıra yine yeniden eskiyedir. Türkçe ve ASCII yazımlar ile şapkalı ve şapkasız biçimler aynı sonucu verir. Sözlük özelliği süzgeci köken, ağız sözlüğü ya da eş yazım gibi tek bir inceleme türünü ayırır; yeni soru turları Bitigçi'de Yeni günlüğünde de duyurulur.

Yazım düzeni

Yanıtlarda ele alınan söz ile öteki dil örnekleri eğik ve renkli yazılır; anlamlar tek tırnak içinde verilir (‘akciğer’ gibi). Yanıtın en önemli bulguları vurgulu gösterilir. Bu işaretler yalnız okumayı kolaylaştırır; arama ve kopyalanan metin düz yazıyla çalışır.

3 soru ve yanıt

Süzgeçleri temizle
Anlam / Tanım Anlam kayması divit Harezmli bir kâtip divite mürekkep koyarken, bugünkü okur divitle ne yapar? Eklendi:

Yazı yazar. Bugün Bitigçi'de divit, metal ucu mürekkep kabına daldırılan bir yazı aracıdır; XIII. yüzyıl Harezm Türkçesinde ise mürekkep divitin içine konur, söz mürekkep kabını da kapsar.

İncelenen Bitigçi tanımı
Yazı uçlarının uzun bir mahfazada, mürekkebin buna bağlı kapta saklandığı ve kuşağa yerleştirilerek götürülen takım; ilgili: → hokka.
Bitigçi divit maddesinde iki anlam verir: metal ucu dışarıdaki mürekkep kabına daldırılarak kullanılan yazı aracı ve eskimiş kullanımla, yazı uçlarının uzun bir kılıfta, mürekkebin de ona bağlı bir kapta saklandığı, kuşağa takılarak taşınan takım. Söz Arapça devāt kökenlidir. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü divit sözünü devât maddesine gönderir ve onu mürekkep kutusuyla kalemi birlikte içeren gereç diye tanımlar. Tarihsel Derlem'deki sekiz tanık bu takımın parçalarını tek tek gösterir. XIII. yüzyıl Harezm Türkçesindeki Mukaddimetü'l-Edeb'de mürekkep divite konur: midād kemişti divitge ‘mürekkebi divite koydu’. XIV. yüzyılda Süheyl ü Nev-bahâr'da divit kalemden ayrı anılır: Divit ü kalem al u kâğıd getür. Evliya Çelebi'de de divit kalem yan yana geçer. Söz böylece mürekkep kabından kalemi de taşıyan takıma, oradan metal uçlu kalemin kendisine kaymış görünür. Derlemdeki bir tümce eski takımı tek cümlede anlatır: divit, hokka ve kalem kılıfı işlevlerini bir arada gören bir yazı aletidir. Bugünkü eşler de iki yüzü birlikte taşır; divitini hokkaya ve diviti mürekkebe öbekleri kalemi, bel diviti ve divit takımı öbekleri kuşaktaki takımı anlatır. Balıkesir, Kayseri, Kocaeli, Sivas ve İstanbul ağızlarında cifre adı mürekkep kaleminin sapına, divite verilir. Ağızlar bambaşka bir divit de tanır: Antalya'da divit, Antalya, Denizli ve Muğla'da da divitanbarı, tahıl koymaya yarayan tahtadan büyük bir ambardır.
Canlı geçiş
1581
Milyon başına
0.2833
Tanıklı cümle
1453
Belge yayılımı
750

Bağlam

Divit, hokka ve kalem mahfazası işlevlerini bir arada gören bir yazı aletidir.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, divitin mürekkep kabından yazı takımına, oradan metal uçlu kaleme uzanan anlam kaymasını Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ve Tarihsel Derlem tanıklarıyla gösterir; derlemdeki eşleri ve ağızdaki ambar anlamını ekler.

Sınırlılık: Divit için etimoloji kartı yoktur; anlam kayması tanıkların sırasından çıkarılan bir yorumdur. Ağızdaki ambar anlamının kökeni araştırılmamıştır.

Anlam / Tanım Türetme hokka Hokkabazın oynattığı kap ile kâtibin mürekkep kabı aynı hokkadan mı çıkar? Eklendi:

Evet, ikisi de hokka adını taşır. Bitigçi hokka maddesinde metal, cam ya da topraktan küçük kabı, mürekkep konan kabı ve hokkabazların içine bir şey koyup el çabukluğuyla kaybettikleri yuvarlak kabı birlikte verir.

İncelenen Bitigçi tanımı
Hokkabazların, içine bir şey koyup el çabukluğu ile kaybettikleri yuvarlak kap
Söz Arapça ḥuḳḳa kökenlidir. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü de hokka için önce küçük, yuvarlak ve çoğunlukla tek parçadan oluşan kutuyu, ardından mürekkep konan kabı ve hokkabazın el çabukluğuyla evirip çevirdiği su kadehi biçimindeki kabı verir. Hokkabaz adı da bu kaptan gelir: Bitigçi sözü Arapça ḥuḳḳa ile Farsça -bāz ekinden kurulmuş gösterir. Bitigçi hokkabaza iki anlam verir: nesneleri saklayıp yeniden belirmiş gibi göstererek izleyiciyi şaşırtan gösteri sanatçısı ve mecazla gerçeği farklı gösterip başkasını yanıltan kişi. Mecaz anlam, kabın altındaki şeyi kaybettiren el çabukluğundan doğmuş görünür. Tarihsel Derlem'de hokka yetmiş üç tanıkla XV. yüzyıl Çağatay Türkçesinden bu yana geçer. Derlemde bugün kâtibin hokkası öndedir: mürekkep hokkası öbeği sözün en güçlü eşidir, kalemi hokkaya ve hokkaya batırdı öbekleri de yazı masasını anlatır. Hokkabazlar ise şenlik ve sirk tümcelerinde cambazların ve soytarıların yanında anılır. Ağızlar kabı başka yerlere de taşır: Niğde'de hokka duvarlardaki su yalağıdır; Rize'de hukke, Konya'da dandırgaç, Denizli'de yaldırmaç ‘hokka’ demektir.
Canlı geçiş
5169
Milyon başına
0.9264
Tanıklı cümle
4836
Belge yayılımı
2305

Bağlam

Sirk gösterileri, canbazlar, soytarılar ve hokkabazlar da şenliklere katkı sağlamışlardır.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, mürekkep hokkası ile hokkabazın kabının aynı adla anıldığını Bitigçi ve Osmanlı Türkçesi Sözlüğü tanımlarıyla gösterir; hokkabaz adının yapısını, derlemdeki eşleri ve ağızdaki anlamları ekler.

Sınırlılık: Hokka için etimoloji kartı yoktur; hokkabazın mecaz anlamının gelişimi kaynaklarla sınanmamıştır. Osmanlı sözlüğündeki hekimlikle ilgili anlam ele alınmamıştır.

Anlam / Tanım Eş yazım mürekkep Kimyacının bileşiği ile kâtibin mürekkebi Osmanlıcada tek bir sözlük maddesini nasıl paylaşır? Eklendi:

Karışma düşüncesiyle. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü mürekkeb için önce iki ya da daha çok şeyin karışmasından meydana gelen anlamını, ardından kimyada bileşiği ve bezir isinden yapılan yazı boyasını aynı maddede sıralar.

İncelenen Bitigçi tanımı
Yazı yazmak, desen çizmek veya basmak için kullanılan, türlü renklerde sıvı madde
Bitigçi bugün bu kullanımları iki madde başına ayırır. Birinci mürekkep sıfattır: iki ya da daha çok şeyin karışmasından oluşan, sade olmayan, kimyada → bileşik ve ‘-den oluşmuş’. İkinci mürekkep, yazı yazmak, desen çizmek ya da basmak için kullanılan renkli sıvı ile mürekkep balığının tehlike anında suyu bulandırmak için saldığı koyu sıvıdır. İki madde de Arapça murekkeb kökenlidir. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ise hepsini tek maddede toplar: karışmadan meydana gelen, kimyada bileşik, bezir isinden yapılmış yazı boyası ve mürekkep balığının kendini korumak için saldığı siyah sıvı. Sözlüğün tanımı, yazı mürekkebinin de isten hazırlanan bir karışım olduğunu hatırlatır. Tarihsel Derlem'de mürekkeb yüz on dört tanıkla XIV. yüzyıldan bu yana görülür. Ağızlar mürekkebe başka adlar da verir: ağız atlasında Diyarbakır ve Hatay'da höbür, Hatay'da köpiye, Balıkesir'de karaca ‘mürekkep’ demektir. Balıkesir'deki ad, nesneyi rengiyle anar. Derlemde sözün en güçlü eşleri yazı masasındadır: kırmızı mürekkeple, mürekkeple yazılmış, siyah mürekkeple ve mürekkep hokkası öbekleri öndedir; okumuş kişiyi anlatan mürekkep yalamış deyimi de derlemde yaşar. Bir romanda kalemleri kâtiplerin kullandığı, ama adamın giysisinin kenarında küçük bir mürekkep lekesi kaldığı anlatılır.
Canlı geçiş
52015
Milyon başına
9.3219
Tanıklı cümle
46324
Belge yayılımı
14458
Serbestlik: %86.8 · serbest

Bağlam

Kalemleri aslında altında çalışan kâtipler kullanıyordu, ama adamın kırmızı üniformasının bir kenarında küçük bir mürekkep lekesi vardı.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, bileşik ve yazı mürekkebi anlamlarının Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'nde tek maddede, Bitigçi'de iki madde başında durduğunu açıklar; tarihsel tanıkları, ağız adlarını ve derlemdeki eşleri gösterir.

Sınırlılık: Mürekkep için etimoloji kartı yoktur; iki anlam arasındaki bağ sözlük tanımlarına dayanan bir yorumdur ve Arapçadaki gelişimi ayrıca araştırılmamıştır.