Bu bölüm sözlük maddeleri ve anlamları üzerine soruları; tanım, köken, çekimli biçim, bağlam, eş kullanım, değerlik, sözcük ağı ve yaşam eğrisi gibi konulardaki kaynaklı açıklama ve derlem çıkarımlarını bir araya getirir. Etimoloji Atlası, etimoloji kartları, tarihsel dönemler ve zaman kapsülünün nasıl kullanılacağını Özelliklerin Kullanımı bölümünde bulabilirsiniz. Her kartta sorunun eklenme tarihi, kayıt sonradan güncellendiyse ya da düzeltildiyse güncelleme tarihi de yer alır; liste en son eklenen ya da güncellenen kayıttan başlayarak yeniden eskiye sıralanır.
Yanıtları nasıl okumalı?
Sözlük özelliklerinin birlikte okunması
Maddebaşı, anlam, tanım, gönderme, köken, çekimli biçim, bağlam, alan ve tür yayılımı, eş kullanım, değerlik, hibrit sözcük ağı ve yaşam eğrisi birlikte değerlendirilir. Yeni eklenen sözcükler de yayımlanmış tanımlanabilirlik kanıtlarıyla bu kapsama girer.
Derlem kanıtı ve çıkarımlar
Geçiş sayısı ve derlem büyüklüğü güncel ölçümlerden okunur; yayım sırasında incelenmiş kanıttan gelen sayı ayrıca etiketlenir. Bağlamlar soruyu açıklayan sınırlı örneklerle sunulur. Çıkarımları kapsam ve sınırlılık bilgileriyle birlikte okuyun: derlemde gözlenen eğilimler değişmez dil bilgisi kuralları değildir.
Tarihler ve sıralama
Eklendi tarihi sorunun ilk yayımlandığı anı, Güncellendi tarihi kaydın en son yeniden yazıldığı anı Türkiye saatiyle gösterir. Güncelleme bir bağlam tümcesinin yenilenmesi, bir yazım ya da içerik düzeltmesi veya kanıt sayılarının tamamlanması olabilir; yalnız eklenme tarihi görünen kayıt yayımlandığı gibi durmaktadır. En yeni sıralaması en son eklenen ya da güncellenen kaydı başa alır, Eklenme tarihine göre sıralama yalnız ilk yayım tarihine bakar.
Arama ve süzgeçler
Arama yapıldığında önce madde başı sorgunun kendisi olan kayıtlar, sonra sorguyla başlayan öbek madde başları, sonra sorguyu anahtar sözcük olarak taşıyan kayıtlar gelir; her kümenin içinde sıra yine yeniden eskiyedir. Türkçe ve ASCII yazımlar ile şapkalı ve şapkasız biçimler aynı sonucu verir. Sözlük özelliği süzgeci köken, ağız sözlüğü ya da eş yazım gibi tek bir inceleme türünü ayırır; yeni soru turları Bitigçi'de Yeni günlüğünde de duyurulur.
Yazım düzeni
Yanıtlarda ele alınan söz ile öteki dil örnekleri eğik ve renkli yazılır; anlamlar tek tırnak içinde verilir (‘akciğer’ gibi). Yanıtın en önemli bulguları vurgulu gösterilir. Bu işaretler yalnız okumayı kolaylaştırır; arama ve kopyalanan metin düz yazıyla çalışır.
3 soru ve yanıt
Süzgeçleri temizleAnlam / Tanım Anlam kayması divit Harezmli bir kâtip divite mürekkep koyarken, bugünkü okur divitle ne yapar? Eklendi:
Yazı yazar. Bugün Bitigçi'de divit, metal ucu mürekkep kabına daldırılan bir yazı aracıdır; XIII. yüzyıl Harezm Türkçesinde ise mürekkep divitin içine konur, söz mürekkep kabını da kapsar.
Bağlam
Divit, hokka ve kalem mahfazası işlevlerini bir arada gören bir yazı aletidir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, divitin mürekkep kabından yazı takımına, oradan metal uçlu kaleme uzanan anlam kaymasını Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ve Tarihsel Derlem tanıklarıyla gösterir; derlemdeki eşleri ve ağızdaki ambar anlamını ekler.
Sınırlılık: Divit için etimoloji kartı yoktur; anlam kayması tanıkların sırasından çıkarılan bir yorumdur. Ağızdaki ambar anlamının kökeni araştırılmamıştır.
Anlam / Tanım Türetme hokka Hokkabazın oynattığı kap ile kâtibin mürekkep kabı aynı hokkadan mı çıkar? Eklendi:
Evet, ikisi de hokka adını taşır. Bitigçi hokka maddesinde metal, cam ya da topraktan küçük kabı, mürekkep konan kabı ve hokkabazların içine bir şey koyup el çabukluğuyla kaybettikleri yuvarlak kabı birlikte verir.
Bağlam
Sirk gösterileri, canbazlar, soytarılar ve hokkabazlar da şenliklere katkı sağlamışlardır.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, mürekkep hokkası ile hokkabazın kabının aynı adla anıldığını Bitigçi ve Osmanlı Türkçesi Sözlüğü tanımlarıyla gösterir; hokkabaz adının yapısını, derlemdeki eşleri ve ağızdaki anlamları ekler.
Sınırlılık: Hokka için etimoloji kartı yoktur; hokkabazın mecaz anlamının gelişimi kaynaklarla sınanmamıştır. Osmanlı sözlüğündeki hekimlikle ilgili anlam ele alınmamıştır.
Anlam / Tanım Eş yazım mürekkep Kimyacının bileşiği ile kâtibin mürekkebi Osmanlıcada tek bir sözlük maddesini nasıl paylaşır? Eklendi:
Karışma düşüncesiyle. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü mürekkeb için önce iki ya da daha çok şeyin karışmasından meydana gelen anlamını, ardından kimyada bileşiği ve bezir isinden yapılan yazı boyasını aynı maddede sıralar.
Bağlam
Kalemleri aslında altında çalışan kâtipler kullanıyordu, ama adamın kırmızı üniformasının bir kenarında küçük bir mürekkep lekesi vardı.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, bileşik ve yazı mürekkebi anlamlarının Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'nde tek maddede, Bitigçi'de iki madde başında durduğunu açıklar; tarihsel tanıkları, ağız adlarını ve derlemdeki eşleri gösterir.
Sınırlılık: Mürekkep için etimoloji kartı yoktur; iki anlam arasındaki bağ sözlük tanımlarına dayanan bir yorumdur ve Arapçadaki gelişimi ayrıca araştırılmamıştır.