Bu bölüm sözlük maddeleri ve anlamları üzerine soruları; tanım, köken, çekimli biçim, bağlam, eş kullanım, değerlik, sözcük ağı ve yaşam eğrisi gibi konulardaki kaynaklı açıklama ve derlem çıkarımlarını bir araya getirir. Etimoloji Atlası, etimoloji kartları, tarihsel dönemler ve zaman kapsülünün nasıl kullanılacağını Özelliklerin Kullanımı bölümünde bulabilirsiniz.
Yanıtları nasıl okumalı?
Sözlük özelliklerinin birlikte okunması
Maddebaşı, anlam, tanım, gönderme, köken, çekimli biçim, bağlam, alan ve tür yayılımı, eş kullanım, değerlik, hibrit sözcük ağı ve yaşam eğrisi birlikte değerlendirilir. Yeni eklenen sözcükler de yayımlanmış tanımlanabilirlik kanıtlarıyla bu kapsama girer.
Derlem kanıtı ve çıkarımlar
Geçiş sayısı ve derlem büyüklüğü güncel ölçümlerden okunur; yayım sırasında incelenmiş kanıttan gelen sayı ayrıca etiketlenir. Bağlamlar soruyu açıklayan sınırlı örneklerle sunulur. Çıkarımları kapsam ve sınırlılık bilgileriyle birlikte okuyun: derlemde gözlenen eğilimler değişmez dil bilgisi kuralları değildir.
144 soru ve yanıt
Anlam / Tanım Tanım yöntem Araştırma yönteminin adını yazmak, bulguların nasıl elde edildiğini açıklamaya yeter mi?
Genel ad bir yaklaşımı belirtir; verinin nasıl toplandığı, hangi işlemlerden geçtiği ve sonuçların nasıl sınandığı ayrıca açıklanır.
Bağlam
Nicel araştırma yöntemi kapsamında veri toplama aracı olarak yapılandırılmış anket tekniği kullanılmıştır.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, yöntem maddesinin araştırma sorusunu yanıtlamaya yönelik çalışma yolu anlamına bağlıdır.
Sınırlılık: Her araştırmanın aynı araç veya işlem sırasını izlemesi istenmez; belirli bir çalışmanın yöntem yeterliliği burada denetlenmez. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Tanım işlev Bir parçanın işlevini açıklarken hangi bütünle ilişkili olduğu neden belirtilir?
İşlev, parçanın yerine getirdiği rol ve bütüne katkısıyla açıklanır; yalnız parçanın adını vermek bu ilişkiyi göstermez.
Bağlam
Üstdil işlevi baskın olan metinlerde, metin dilin sözcüklerini tanımlar, açıklar.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, işlev maddesinin bütüne katkı sağlayan rol anlamıyla sınırlıdır.
Sınırlılık: Her parçanın yalnız tek işlevi bulunduğu veya aynı parçanın bütün bağlamlarda aynı rolü üstlendiği ileri sürülmez. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Tanım kavram Bir kavramın örneklerinin tek ad altında toplanması, her ayrıntılarının aynı olduğunu mu gösterir?
Ortak niteliklere göre birlikte düşünülmeleri, bütün renk, büyüklük veya başka ayrıntılarının özdeş olmasını gerektirmez.
Bağlam
Daha da ötesi, bu aynı üçgen kavramı içinde gözümüzden kaçan başka birçok şey de bulunur; üç açının iki dik açıya eşit oluşu ve kenarlarla açılar ya da yüzeyin alanı arasındaki sayısız orantının varlığı gibi.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, kavram maddesinin ortak niteliklere dayanan soyut düşünme birimi anlamına bağlıdır.
Sınırlılık: Üçgen karşılaştırması açıklama amacıyla seçilmiştir; bütün kavramların aynı türden görsel özelliklerle kurulduğu söylenmez. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Tanım terim Bir terim mutlaka tek sözcükten mi oluşur?
Güncel tanım sözcüğün yanında söz öbeğini de kapsar; birden çok sözcük birlikte belirli bir uzmanlık kavramını adlandırabilir.
Bağlam
Kullanıcı fotoğrafta yapmak istediği değişikliği teknik terimlerle anlatmak zorunda kalmadan, gündelik ifadelerle tarif edebiliyor.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, terim maddesinin uzmanlık kavramını adlandıran sözcük veya söz öbeği anlamına bağlıdır.
Sınırlılık: Her çok sözcüklü ifade terim sayılmaz; alan ve belirli kavramı adlandırma ilişkisi ayrıca doğrulanır. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Tanım imge Şiirsel imgeyi açıklarken neden yalnız benzetme sözcüğünü göstermekle yetinmeyiz?
Tanım, duyu izleniminin veya düşüncenin nasıl yoğunlaştırılıp somutlaştırıldığına yönelir; inceleme yalnız işaret sayımına indirgenmez.
Bağlam
Şiirsel imge sadece benzeştirme ve eğretileme değildir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, imge maddesinin sanatsal anlatım ögesi anlamına bağlıdır.
Sınırlılık: Her benzetmenin mutlaka bir imge oluşturduğu veya her imgenin aynı benzetme kalıbına uyduğu söylenmez; belirli bir şiir burada yorumlanmaz. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Tanım üslup Yazardan alınan tek bir cümle, onun bütün üslubunu tanımlamak için yeterli midir?
Tek bir parça bazı ifade özelliklerini örnekleyebilir; düzenli biçimde benimsenen seçimler hakkında daha geniş kullanım karşılaştırılır.
Bağlam
Kurmaca metin, estetik zevk ve yazarın üslubu nispetinde yaratılarak okuyucusuna edebî bir haz sunar.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, üslup maddesinin sanatçının eserlerinde düzenli benimsediği ifade seçimleri anlamına bağlıdır.
Sınırlılık: Bir örneğin hiçbir bilgi vermediği söylenmez; belirli bir yazarın üslubu veya bütün eserleri burada çözümlenmez. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Tanım anlatı Bir anlatı yalnız sözcüklerle kurulmak zorunda mıdır?
Güncel anlam söz, yazı, ses veya görüntüyle kurulmuş bütünlüklü içeriği kapsar; anlatımın aracı yalnız sözcükler değildir.
Bağlam
Müzenin iki sinema salonu, görsel anlatının hareketle kazandığı imkânlara ayrılıyor.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, anlatı maddesinin söz, yazı, ses veya görüntüyle kurulmuş bütünlüklü içerik anlamına bağlıdır.
Sınırlılık: Her ses kaydı veya rastgele görüntü dizisi anlatı sayılmaz; olay ya da yaşantıların nasıl bir bütün içinde düzenlendiği okunur. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Tanım metin Bir dil kullanımı yazıya geçirilmemişse metin olamaz mı?
Güncel anlam, iletişim durumunda kendi içinde anlamlı bütün oluşturan sözlü dil kullanımını da metin olarak ele alır.
Bağlam
Bununla birlikte yazılı metinlerin yorumlanmasıyla sözlü metinlerin yorumlanması birbirinden farklı aşamaları gerektirebilmektedir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, metin maddesinin sözlü veya yazılı anlamlı dil kullanımı anlamına bağlıdır.
Sınırlılık: Her ses dizisi veya rastgele sözcük sırası bu nedenle metin sayılmaz; örneğin kendi bağlamındaki anlamlı bütünlüğü incelenir. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Tanım bağdaşıklık Bir zamirin gönderdiği varlığı izlemek metin bağlarını anlamaya nasıl yardım eder?
Zamir ile daha önce anılan varlık arasındaki ilişki, farklı cümlelerde aynı varlığın izlenmesini sağlayabilir.
Bağlam
Metin içi ilişkilendirme türlerinden biri olan art gönderim kavramı; gönderge, metinsel bağdaşıklık ve izleksel (tematik) gelişme kavramları ile bağlantılı bir durumu içerir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, bağdaşıklık maddesinin anlatım bölümlerini bağlayan metin niteliği anlamına bağlıdır.
Sınırlılık: İki cümle açıklama için kurulmuştur; her zamirin tek ve açık bir önceki ada gönderdiği varsayılmaz. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Tanım tonlama Aynı sözcükler farklı tonlamalarla farklı ileti amaçları taşıyabilir mi?
Sözcükler ve sıraları değişmeden söyleyiş biçimi iletinin nasıl anlaşılacağını etkileyebilir.
Bağlam
Görüşmelerde kişinin niyetini ses tonlaması, beden hareketleri, yüz mimikleri belli etmekte, bu da görüşmeci ile görüşülen kişi arasındaki güveni belirleyebilmekte, yapılan araştırma sonuçlarını etkileyebilmektedir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, tonlama maddesinin konuşmada anlam ve vurgu farkı yaratma yönünü ele alır.
Sınırlılık: İki yazım açıklama için seçilmiştir; ses kaydı olmadığı için kesin bir akustik eğri verilmez ve bütün sorulara tek tonlama kuralı yüklenmez. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Tanım vurgu Ses kaydı bulunmadan yazıda da bir düşünceye vurgu yapılabilir mi?
Anlatımdaki vurgu bir düşüncenin ötekilerden görünür kılınmasıdır; sözcük seçimi, tekrar ve cümle sırası bunu sağlayabilir.
Bağlam
Ben, günümüzün yeni güçlenen akımı olan akıllı şehir çözümlerinin yüksek maliyetine vurgu yapmak isterim.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, vurgu maddesinin anlatımda belirli düşünceyi öne çıkarma anlamıyla sınırlıdır.
Sınırlılık: Her tekrarın aynı işlevi gördüğü veya vurgulanan görüşün bu nedenle doğru olduğu sonucu çıkarılmaz. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Tanım söylem Bir söylemin parçalarını birlikte okumak neden tek bir cümleyi ayırmaktan farklıdır?
Parçalar belirli bir iletişim durumunda birbirine bağlanır; tek cümle, bu ilişkilerin tamamını kendi başına göstermeyebilir.
Bağlam
Söylem analizi, metinler ve anlatımlar, anlamlar, diyaloglar aracılığı ile oluşan anlamlar ile ilgilenen bir araştırma yöntemidir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, söylem maddesinin belirli iletişim durumundaki bağlantılı dil kullanımı anlamına bağlıdır.
Sınırlılık: Her söylemin aynı uzunlukta olduğu veya tek cümlenin hiçbir zaman yeterli bilgi vermediği ileri sürülmez. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Tanım kapsam Bir konunun kapsam dışında bırakılması, onun önemsiz sayıldığı anlamına mı gelir?
Kapsam dışılık o incelemenin sınırını bildirir; konunun genel önemi hakkında kendiliğinden bir değer yargısı vermez.
Bağlam
Bu çalışma ise, söz konusu niteliksel dinamiklerin farkında olmakla birlikte, bu dinamikleri kapsam dışı bırakarak, sektörün mekânsal yoğunlaşma ve uzmanlaşma düzeylerinin tespitinin ampirik boyutuna odaklanmaktadır.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, kapsam maddesinin değerlendirmeye katılanların çerçevesi anlamına bağlıdır.
Sınırlılık: Belirli bir dışlama kararının yerindeliği burada karara bağlanmaz; çalışma dışında kalanlar hakkında çalışma verilerinden sonuç üretilmez. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Tanım tutarlılık Tekrarlanan ölçümlerin birbirine yakın olması, doğru değeri gösterdiklerini kanıtlar mı?
Benzer sonuçlar verme ile bir karşılaştırma değerine doğru karşılık verme ayrı özelliklerdir; tekrar benzerliği tek başına doğruluk güvencesi değildir.
Bağlam
Güvenirlik, ölçümlerin tekrarlanabilirliği ya da tekrarlı ölçümlerin tutarlılığı olarak da tanımlanabilir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, tutarlılık maddesinin ölçüm veya verilerde benzer sonuçlar verme derecesi anlamına bağlıdır.
Sınırlılık: Sayısal örnek açıklama için kurulmuştur; gerçek bir aygıtın ölçüm veya kalibrasyon sonucu değildir. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Tanım çok anlamlılık Bir yapıtın çok anlamlılığı yalnız tek bir sözcüğün anlam sayısına mı indirgenir?
Bu anlam, bir anlatımın, görüntünün veya yapıtın birden fazla anlam katmanı taşımasına yönelir; inceleme birimi tek bir sözcükle sınırlı değildir.
Bağlam
Oysa derslerde kullanılan metinlerin anlamına ilişkin yapılan çalışmalarda öğretmenlerin ya da kitabın bakış açısı ile keskin ve değişmez sınırlar çizilmesi, edebi metnin çok anlamlılığının keşfedilmesini engelleyen önemli bir etken olarak karşımıza çıkmaktadır.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, çok anlamlılık maddesinin anlatım, görüntü ve sanat eserindeki anlam katmanlarıyla ilgili anlamına bağlıdır.
Sınırlılık: Her yapıtın zorunlu olarak sınırsız yoruma açık olduğu veya her yorumun aynı derecede dayanaklı bulunduğu söylenmez. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Gönderme eş sesli “Eş sesli → sesteş” göndermesi bir köken açıklaması mıdır?
Ok, açıklamanın bulunduğu başlığı gösterir; belirli bir sözcüğün kaynak dilini veya tarihini tek başına bildirmez.
Bağlam
Örneğin eş adlılık maddesi"homonymy"ile karşılanıp bizi bakınız ile eş seslilik maddesine, eş adlı maddesi ise eş sesli maddesine götürür.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, eş sesli maddesinin güncel gönderme tanımının ne söylediğini gösterir.
Sınırlılık: Burada eş sesli veya sesteş terimlerinin ilk kullanım tarihi verilmez; gönderme okundan tarihsel oluşum sırası çıkarılmaz. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Anlam ayrımı eş anlamlı Eş anlamlı iki sözcük neden her cümlede birbirinin yerine geçmeyebilir?
Belirli bir anlamdaki ortaklık bütün kullanım alanlarının örtüştüğünü göstermez; anlam, bağlam ve yerleşik kullanım birlikte okunur.
Bağlam
Bu sıfatların birbiriyle eş anlamlı veya farklı anlamlarda kullanılması da söz konusudur.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, eş anlamlı maddesinin bağlama bağlı kullanım sınırını ele alır.
Sınırlılık: Her eş anlamlı çiftin mutlaka farklılaştığı bir bağlam bulunduğu ileri sürülmez; belirli bir değiştirmenin uygunluğu ilgili cümleden değerlendirilir. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Gönderme gönderme Bir sözlük göndermesinin gösterdiği hedef başlık ne işe yarar?
Aranan açıklamanın hangi ilgili başlıkta bulunacağını gösterir; okur kullanılan biçimden bilginin verildiği yere yönelir.
Bağlam
Tanımlarda bolca örnekler yer alan sözlükte göndermelere oldukça az sayıda yer verilmiştir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, gönderme maddesinin sözlük veya alfabetik kaynak içindeki yönlendirme anlamına bağlıdır.
Sınırlılık: Gönderme, hedefteki bütün anlamların her bağlamda kaynak biçime aktarılabileceğini kendiliğinden göstermez. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Anlam ayrımı yorum Aynı bestenin farklı yorumlarla seslendirilmesi, her defasında başka bir beste yapıldığı anlamına mı gelir?
Bu anlamda yorum, var olan eserin icrasında yapılan seçimlere yönelir; yorum farkı tek başına yeni bir beste bildirimi değildir.
Bağlam
İzleyicinin dönemsel bir konuyu, zengin bir görsel şölen içerisinde dansın ve müziğin güçlü birlikteliği ile izleme fırsatı yakaladığı gecede bale sanatçılarının yanı sıra orkestra da güçlü yorumuyla beğeni topladı.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, yorum maddesinin sanatçının seslendirme veya canlandırma biçimi anlamıyla sınırlıdır.
Sınırlılık: Belirli bir düzenlemenin veya uyarlamanın niteliği burada incelenmez; eser sahipliğine ilişkin bir değerlendirme yapılmaz. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Anlam / Tanım Tanım kanıt Bir iddiayla ters düşen bulgu da kanıt olarak değerlendirilebilir mi?
Kanıt, iddianın değerlendirilmesini sağlayan bilgidir; incelemede iddiaya aykırı bulgular da dikkate alınır.
Bağlam
Bu araştırma, kısa vadeli etki eksikliği konusunda daha sağlam kanıtlar sunmaktadır.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, kanıt maddesinin genel gözlem, bulgu ve kayıt anlamına bağlıdır.
Sınırlılık: Destekleyici kanıt bulunmaması ile iddiaya aykırı bir bulgu elde edilmesi aynı durum sayılmaz; belirli bir iddia burada karara bağlanmaz. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.