akıl
(isim, ruh bilimi)-
4.
(isim, ruh bilimi) → bellek.
(isim, ruh bilimi) → bellek.
Tarihsel söz varlığı
İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26
yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13
Anlamsal gelişim çizgisi
720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · sözcüksel değişim ve anlam ayrışması · kullanım daralmasıyla anlam sürekliliği
720–735
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: bilig, biligim, biligin · ad
Dönem anlamı
Öğrenme, gözlem veya düşünme yoluyla edinilen ve zihinde tutulan içerik.
kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığıCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
(a)nça y(a)gutir : (e)rm(i)ş : y(a)gru : koontukda : kisre : (a)n(ı)g bil(i)g : (a)nta öyür (e)rm(i)ş: (KT G6) (e)dgü : bilge : kişig : (e)dgü : (a)lp kişig : yor(ı)tm(a)z : (e)rm(i)ş : bir
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
birür : y(a)guk : (e)rs(e)r : (e)dgü : (a)gı birür : tip (a)nça : boşgurur : (e)rm(i)ş : bil(i)g : bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g : (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi: ölt(ü)g :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
1069–1070
Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi
Biçim: ög, öge, ögi, ögin, ögke, ögüg, ögüm · ad
Dönem anlamı
İnsanın düşünüp anlamasını, hatırlamasını ve doğru hükme varmasını sağlayan zihinsel yeti.
sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliğiKutadgu Bilig’de ög, öğüt alma, düşünme ve yargılama bağlamlarında insanın zihinsel yetisini adlandırır.
Günümüze uzanan değişim
Ög bağımsız ad olarak çekilmiş; zihinsel yeti alanını akıl karşılamış, tarihsel kök ilgili türevlerde iz bırakmıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
anıŋ oḳşaġı yoḳ azu meŋzegi neteglikke yetmez ḫalayıḳ ögi
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 16 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.
1069–1220
Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · eserin telif dönemi · yaklaşık telif dönemi
Biçim: uḳuş, ukuş, uḳuşḳa, uḳuşnı, uḳuşta, uḳuştın, uḳuşun, uḳuşuġ, uḳuşı · ad
Dönem anlamı
Bir durumu kavrama, ilişkilerini görme ve yerinde hüküm verme yetisi; anlayış ve akıl.
sözcüksel değişim ve anlam ayrışmasıKutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te uḳuş; bilgiyle birlikte doğru öğüt, kavrayış ve erdemli davranışın zihinsel dayanağıdır.
Günümüze uzanan değişim
Uḳuş genel dilden çekilmiş; zihinsel yeti alanını akıl ve anlayış paylaşmıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
üküş ögdi birle tümen miŋ sena uġan bir bayatḳa aŋar yoḳ fena
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 2 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Ḳudruḳ ḳatıġ tügdümiz Teŋrig üküş ögdümiz Kemşip atıġ tegdimiz
Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT I, 472 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.
Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
Tarihsel madde biçimleri, sözlük madde numaraları ve yazma yapraklarının karşılaştırma kaynağı.
Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.
1313–1314
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: uḳuş · ad
Dönem anlamı
Söyleneni ve yaşananı değerlendirip anlamayı sağlayan zihinsel yeti.
sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliğiMuʿînü’l-Mürîd’in 328/3 tanığında uḳuş, akıl ve idrak alanındaki kavrayıcı güç olarak kullanılır.
Günümüze uzanan değişim
uḳuş genel dilden çekilmiş; anlam alanını anlayış, akıl ve kavrayış paylaşmıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.
1387
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: us · ad
Dönem anlamı
Düşünme, kavrama ve doğru karar verme yetisi.
kullanım daralmasıyla anlam sürekliliğiKâbûs-nâme'de kişinin öğüdü kavraması, davranışını ölçmesi ve bilgisini kullanması us ile anlatılır.
Günümüze uzanan değişim
Us biçimi sınırlı kullanımlarda sürse de genel dilde kavram alanını akıl ve anlayış taşır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Biçim: akıl
1. güncel anlam
İnsanın bilgileri ve yaşantıları arasında bağlantı kurup çıkarım yapmasını, bir durumu kavramasını ve karar vermesini sağlayan zihinsel yeti; us.
2. güncel anlam
Bir sorunu çözmek veya bir işe yön vermek için başkasına önerilen düşünce ya da yöntem.
3. güncel anlam
Bir durumun sonuçlarını tartıp uygun olanla olmayanı birbirinden ayırmayı sağlayan yargı yetisi.
4. güncel anlam
→ bellek
5. güncel anlam
Bir tasarıyı, girişimi veya kararı hazırlayan, düşünsel yönünü kurup uygulamaya yön veren kişi ya da topluluk.
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Öğrenme, gözlem veya düşünme yoluyla edinilen ve zihinde tutulan içerik.
Çağdaş arama bağı: bilgi · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Transkripsiyon notu: Kaynak yayının işaretsiz çevriyazısı aynen korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İnsanın düşünüp anlamasını, hatırlamasını ve doğru hükme varmasını sağlayan zihinsel yeti.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de ög, öğüt alma, düşünme ve yargılama bağlamlarında insanın zihinsel yetisini adlandırır.
Anlamsal gelişim notu: Ög bağımsız ad olarak çekilmiş; zihinsel yeti alanını akıl karşılamış, tarihsel kök ilgili türevlerde iz bırakmıştır.
Çağdaş arama bağı: akıl · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur. Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir durumu kavrama, ilişkilerini görme ve yerinde hüküm verme yetisi; anlayış ve akıl.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te uḳuş; bilgiyle birlikte doğru öğüt, kavrayış ve erdemli davranışın zihinsel dayanağıdır.
Anlamsal gelişim notu: Uḳuş genel dilden çekilmiş; zihinsel yeti alanını akıl ve anlayış paylaşmıştır.
Çağdaş arama bağı: akıl, anlayış · sözcüksel değişim ve anlam ayrışması · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: uḳuş. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Söyleneni ve yaşananı değerlendirip anlamayı sağlayan zihinsel yeti.
Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’in 328/3 tanığında uḳuş, akıl ve idrak alanındaki kavrayıcı güç olarak kullanılır.
Anlamsal gelişim notu: uḳuş genel dilden çekilmiş; anlam alanını anlayış, akıl ve kavrayış paylaşmıştır.
Çağdaş arama bağı: anlayış, akıl, kavrayış · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: us. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Düşünme, kavrama ve doğru karar verme yetisi.
Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'de kişinin öğüdü kavraması, davranışını ölçmesi ve bilgisini kullanması us ile anlatılır.
Anlamsal gelişim notu: Us biçimi sınırlı kullanımlarda sürse de genel dilde kavram alanını akıl ve anlayış taşır.
Çağdaş arama bağı: akıl, anlayış · kullanım daralmasıyla anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.
Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.
(a)gın : (a)r(ı)p : ır(a)k [bod](u)n(u)g : (a)nça y(a)gutir : (e)rm(i)ş : [y(a)gr]u: koontuk[da] : kisre : (a)n(ı)g bil(i)g(i)n : (a)nta ö[yür (e)rm](i)ş : (e)dgü [bil]ge : kişig : (e)dgü : (a)lp : kişig : yo[r(ı)tm(a)z]:
Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A
Udu barıp üküş iwdim Telim yorıp küçi kewdim
Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT I, 167 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
46 anıng birr u cudi bedi ihsanı 47 ol ol akl ukuş huş hiredka mekan 48 bilig madini hem fazilet kanı
Karahanlı Türkçesi · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 20 · çevriyazı güveni A
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.
Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.
/karşılaştır umut ile ümit