anne
(isim)
· 2 anlam
Çocukla ebeveynlik ilişkisi bulunan kadın ve yavrusu olan dişi hayvan.
Seçili Derlem İstatistikleri
İLERİ ÇÖZÜMLEMELER
anne etimolojisi ve tarihsel dönemleri
Anne, ana ‘anne’ sözünün ikiz ünsüzlü, sevgi ve vurgu yüklü biçimidir. Tietze'ye göre bu biçim XIX. yüzyılın sonlarına doğru çocuk dilinde ve İstanbul söyleyişinde ortaya çıkmıştır; Tietze Şemseddin Sâmî'nin Kâmûs-ı Türkî'sine gönderir, incelenen kaynaklardaki en eski tarihli kayıt da budur. Clauson da ana'nın daha içten bir seslenme sözü olmak üzere anne gibi alışılmadık biçimlere uğradığını belirtir. Stachowski ise sözü daha eskiye götürür: vurgu nedeniyle ikizleşmiş Ortak Türkçe *anna'ya küçültme eki *-j eklenmiş, *annaj > *annäj yoluyla anne doğmuştur. Salarcadaki anna ve Çuvaşçadaki anne ‘anne’ de ikiz ünsüzlüdür. Ana'nın kendisi Eski Uygurcadan beri ana ~ ene biçimleriyle tanıklanır.
- 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: anne
- 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: anne
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · Muʿînü’l-Mürîd · PDF s. 115
eserin tamamlanma aralığı. Kaynak, son dörtlük ve ketebe kaydındaki H. 713 Ramazan tarihini 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 aralığına dönüştürür. Tarih dayanağı: İnceleme, PDF s. 26–27
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
1313–1314 · Harezm Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği
-
1
Tarihsel kaynak
1313–1314
Harezm Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: ana, anadın, anaġa · ad
Dönem anlamı
Bir çocuğu dünyaya getiren kadın; soy ve aile ilişkisinde kadın ebeveyn.
anlam ve biçim sürekliliğiMuʿînü’l-Mürîd’in aile ve soy bağlamlarında ana, ayrılma ve yönelme ekleriyle birlikte tanıklanır.
Günümüze uzanan değişim
Ana biçimi tarihsel ve çağdaş kullanımda sürerken anne yan biçimi yaygınlaşmıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
kılur bolsa yetmiş kata ol zinâ ana birle beytü’l-harâm içre er bilil] kılmışı teg eşit kork sına
Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 115
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
bu cümlege bergü biri hem reva 231 atağa reva yok anağa takı oğul ahtığ uluk neçe asrakı
Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 126
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (1)
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.
-
2
Tarihsel kaynak
1400–1500
Eski Anadolu Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: ana, anaya, anadan, anam, anamun, anamı, anama, anamdan, anan, anandur, ananun, ananı, anana, anası, anası-y-ile, anasınun, anasını, anasına · ad
Dönem anlamı
Çocuğu doğuran ve aile bağı içinde büyüten kadın.
anlam ve biçim sürekliliğiDede Korkut'ta çocuğun soyunu bilen, öğüt ve şefkat veren kadın ebeveyn; çok sayıda iyelik ve durum ekiyle tanıklanır.
Günümüze uzanan değişim
Ana biçimi sürmüş, anne yakın anlamlı ve yaygın biçim olarak yanında yer almıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
didi || 6 6u]V3 imdi bu | işdeJV4 işte || 7 söz]V4 sözler || 8 müşkilini. . . ider-idi]V6 müşkilin h. iderdi\ korkut ataya]V5 ana || 9 tanışmaymça] D9 | her ne ki]V5 ne-kim ol | buyursa]V6 buyurursa | iderler-idi:]V6 iderlerdi || 10 sözin... iderler idi]
Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 93
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kızağuça kaymaymça yol alınmaz, kara polad öz kılıcı çalmayınça11 karım dönmez, er mahna kıymayınça adı çıkmaz. Kız anadan görmeyinçe12 öğüt almaz, oğul atadan görmeyinçe şufra çekmez.
Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 94
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (1)
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Madde, yan biçim, çekimli biçim ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.
-
3
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: anne
1. güncel anlam
Çocukla doğum veya evlat edinme bağı bulunan ya da onu büyütme ve koruma sorumluluğunu ebeveyn olarak üstlenen kadın; ilgili: → ebeveyn.
2. güncel anlam
Yavrulayan veya bir yavruyu büyütüp gözeten dişi ebeveyn; ilgili: → ana.
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Harezm Türkçesianaad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: ana, anadın, anaġa
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: ana, anadın, anaġa. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir çocuğu dünyaya getiren kadın; soy ve aile ilişkisinde kadın ebeveyn.
Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’in aile ve soy bağlamlarında ana, ayrılma ve yönelme ekleriyle birlikte tanıklanır.
Anlamsal gelişim notu: Ana biçimi tarihsel ve çağdaş kullanımda sürerken anne yan biçimi yaygınlaşmıştır.
Çağdaş arama bağı: ana, anne · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- ana (yalın biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 162/3 (dörtlük/dize) - anadın (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 259/1 (dörtlük/dize) - anaġa (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 231/1 (dörtlük/dize)
Eski Anadolu Türkçesianaad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: ana, anaya, anadan, anam, anamun, anamı, anama, anamdan, anan, anandur, ananun, ananı, anana, anası, anası-y-ile, anasınun, anasını, anasına
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: ana, anaya, anadan, anam, anamun, anamı, anama, anamdan, anan, anandur, ananun, ananı, anana, anası, anası-y-ile, anasınun, anasını, anasına. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Çocuğu doğuran ve aile bağı içinde büyüten kadın.
Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta çocuğun soyunu bilen, öğüt ve şefkat veren kadın ebeveyn; çok sayıda iyelik ve durum ekiyle tanıklanır.
Anlamsal gelişim notu: Ana biçimi sürmüş, anne yakın anlamlı ve yaygın biçim olarak yanında yer almıştır.
Çağdaş arama bağı: ana, anne · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- ana (yalın biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 4-10, 5-5, 6-13, 28-4, 28-5, 28-10, 53-6, 53-7, 53-11, 53-12, 54-8, 54-10, 54-13, 117-10, 134-5, 136-12, 164-4, 164-8, 164-11, 175-6, 177-2, 194-11, 257-8, 258-1, 258-12, 259-1, 259-3, 259-11, 259-12, 260-3, 262-5, 262-10, 282-10, 282-12 (metin sayfası–satır) - anaya (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 98-3 (metin sayfası–satır) - anadan (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 3-11, 179-10, 210-1 (metin sayfası–satır) - anam (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 24-2, 44-8, 58-3, 136-2, 143-8, 143-13, 144-6, 144-11, 145-7, 145-8, 162-6, 177-13, 191-9, 194-8, 232-1 (metin sayfası–satır) - anamun (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 24-2, 95-6, 136-5, 190-5 (metin sayfası–satır) - anamı (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 57-6, 58-4, 95-11, 143-11, 223-6, 232-5 (metin sayfası–satır) - anama (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 143-10, 166-9, 262-3 (metin sayfası–satır) - anamdan (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 262-4 (metin sayfası–satır) - anan (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 26-13, 28-12, 35-7, 47-10, 66-6, 122-4, 146-6, 146-8, 147-4, 165-13, 168-2, 187-5, 213-2, 284-4, 304-1 (metin sayfası–satır) - anandur (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 164-2 (metin sayfası–satır) - ananun (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 282-5 (metin sayfası–satır) - ananı (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 58-10, 65-5, 176-3, 224-13, 259-6, 267-10 (metin sayfası–satır) - anana (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 98-8, 164-3 (metin sayfası–satır) - anası (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 27-1, 29-1, 38-9, 59-5, 91-1, 91-6, 117-10, 118-13, 134-13, 137-8, 140-5, 141-3, 164-11, 164-12, 165-8, 194-6, 194-8, 195-1, 217-11, 220-11, 224-2, 258-2, 262-13, 283-1 (metin sayfası–satır) - anası-y-ile (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 20-5, 246-9, 256-5 (metin sayfası–satır) - anasınun (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 20-3, 28-3, 31-2, 55-2, 169-5, 169-7, 177-5, 224-2, 224-3, 225-7, 257-7, 263-2 (metin sayfası–satır) - anasını (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 40-7, 267-7 (metin sayfası–satır) - anasına (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 86-4, 94-7, 117-3, 164-4, 234-6, 258-11, 282-9, 290-9, 299-9 (metin sayfası–satır)
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · anne
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Bu maddeye atıf
Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
İlgili Sözler
anneli
annecik
annelik
annesel
annesiz
anne kız
anne baba
anne oğul
anne sütü
annecilik
anne bebek
anne olmak
anne çocuk
annesizlik
Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.