atılmak

Bitigçi Sözlük Maddesi

atılmak

(-den, -e, nesnesiz)
· 7 anlam

Bir yöne gönderilmek, hızla yönelmek, saldırmak veya işe girişmek.

  1. 1.

    Gönderilme veya çıkarılma

    (-den) Bulunduğu yerden uzaklaştırılmak, bir yöne gönderilmek veya bütünden çıkarılmak; ilgili: → atmak.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 02:13:45 · Türkiye saati (UTC+3)
  2. 2.

    Saldırarak yönelme

    (-e) Zarar vermek veya alt etmek üzere karşısındakine doğru hızla yönelmek; ilgili: → saldırı.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 02:13:45 · Türkiye saati (UTC+3)
  3. 3.

    Ani harekete geçme

    (nesnesiz) Anlık bir dürtüyle hızla yer değiştirmek veya harekete geçmek; ilgili: → hareket.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 02:13:45 · Türkiye saati (UTC+3)
  4. 4.

    Riski tartmadan girişme

    (-e) Riskli bir işe, sonuçlarını yeterince tartmadan girişmek; ilgili: → girişmek.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 02:13:45 · Türkiye saati (UTC+3)
  5. 5.

    Silahla patlatılma

    (nesnesiz) Patlayıcı mühimmat, silah düzeneğinde patlatılarak gönderilmek; ilgili: → ateşlemek.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 02:13:45 · Türkiye saati (UTC+3)
  6. 6.

    İşiyle bağının kesilmesi

    (-den) İşi veya kurumla bağı yetkili kararla sona erdirilmek; ilgili: → uzaklaştırılmak.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 02:13:45 · Türkiye saati (UTC+3)
  7. 7.
    Yeni

    Faaliyet alanına girme

    (-e) Mesleki veya toplumsal bir faaliyet alanına girerek orada çalışmaya başlamak; ilgili: → iş.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 02:13:45 · Türkiye saati (UTC+3)

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

atılmak etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Atılmak, atmak fiiline edilgenlik ya da dönüşlülük bildiren -ıl- ekinin getirilmesiyle kurulmuştur (Tietze, Clauson, Gülensoy). Kaşgarlı Mahmud XI. yüzyılda _ok atıldı_ örneğinin yanında _çeçek ağzı atıldı_ ‘tomurcuk açıldı’ örneğini verir; fiil çiçeğin ve dağılmadan açılan her şeyin açılması için de kullanılıyordu. Anadolu'da fiil Yûnus Emre Dîvânı'ndan beri tanıklıdır; Dede Korkut Kitabı'nda savaş anlatılarında ok atıldı kalıbı geçer. Meninski 1687'de fiili ‘fırlatılmak’, ‘top ve tüfek boşanmak’ ve ‘dışarı atılmak, kovulmak’ karşılıklarıyla verir. Osmanlı Türkçesinde ‘ileri atılmak, saldırmak’ ve ‘itibardan düşmek’ anlamları gelişmiş, Türkiye Türkçesinde siyasete atılmak gibi kullanımlar yerleşmiştir.

  1. 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: atıl-
  2. 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: atıl-
  3. 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: atıl-
  4. 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: atıl-
  5. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: atıl-
  6. 16. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: atıl-
  7. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: atıl-
  8. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: atıl-
  9. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: atıl-
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 40

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: kir-, kirip, kirteçi, kirti · fiil

    Dönem anlamı

    Dışarıdan içeriye geçmek; tarihsel bağlamda bir yönetime bağlanmak.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    bin(i)p t(e)gdi: b(a)şgu boz : k2 [................ ] (KT D38) tut(u)zt[ı :] (e)kisin : özi (a)lt(ı)zdı: (a)nta y(a)na : kir(i)p : türg(i)ş : k(a)g(a)n : buyrukı: (a)z totokug : (e)l(i)g(i)n tutdı: k(a)g(a)nin (a)nta:

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 40

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    (a)dr(ı)lm(a)s(a)r] : türük [bod(u)n] (BK K14) [................] : (e)dgü : kört(e)çi s(e)n : (e)b(i)ne : kirt(e)çi s(e)n : buns(u)z : bolt(a)çı s(e)n [...... (a)nta] kisre : t(a)bg(a)ç

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 54

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: atılmak

    1. güncel anlam

    Bulunduğu yerden uzaklaştırılmak, bir yöne gönderilmek veya bütünden çıkarılmak; ilgili: → atmak.

    2. güncel anlam

    Zarar vermek veya alt etmek üzere karşısındakine doğru hızla yönelmek; ilgili: → saldırı.

    3. güncel anlam

    Anlık bir dürtüyle hızla yer değiştirmek veya harekete geçmek; ilgili: → hareket.

    4. güncel anlam

    Riskli bir işe, sonuçlarını yeterince tartmadan girişmek; ilgili: → girişmek.

    5. güncel anlam

    Patlayıcı mühimmat, silah düzeneğinde patlatılarak gönderilmek; ilgili: → ateşlemek.

    6. güncel anlam

    İşi veya kurumla bağı yetkili kararla sona erdirilmek; ilgili: → uzaklaştırılmak.

    7. güncel anlam

    Mesleki veya toplumsal bir faaliyet alanına girerek orada çalışmaya başlamak; ilgili: → iş.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesikir-fiilAnlamdan eşleşti: atılmak

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Dışarıdan içeriye geçmek; tarihsel bağlamda bir yönetime bağlanmak.

Çağdaş arama bağı: girmek · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kirip (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 38. satır
  • kirteçi (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 14. satır
  • kirti (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 38. satır

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

ig(i)t(ti)m : ot(u)z (a)rtukı : tört : y(a)ş(ı)ma : og(u)z : t(e)z(i)p : t(a)bg(a)çka : kirti: ök(ü)n(ü)p : sül(e)d(i)m : suk(u)n [........o]g(ı)lin : yut(u)zin : (a)nta (a)lt(ı)m : (e)ki (e)lt(e)b(e)rl(i)g : bod[(u)n.........]

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 70 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · atılmak

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

atılma atılım satvet fişek

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.