fena

Bitigçi Sözlük Maddesi

fena

I (sıfat, zarf)
[fena:] Arapça fenāʾ · 6 anlam
  1. 1.

    (sıfat) → kötü.

  2. 2.

    (sıfat) → üzücü.

  3. 3.

    (sıfat) İstenilen ve gereken nitelikte olmayan (kimse).

  4. 4.

    (sıfat) Hoşa gitmeyen, rahatsız edici.

  5. 5.

    (sıfat) Davranışları toplumun ahlak anlayışına uymayan.

  6. 6.

    (zarf) → çok.

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1350 · Süheyl ü Nev-bahâr · PDF s. 217

eserin telif tarihi. Kaynak, Hoca Mesʿûd'un eserin telif tarihini metinde H. 751/M. 1350 olarak açıkça verdiğini belirtir. Tarih dayanağı: İnceleme, PDF s. 61

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1350–1500 · Eski Anadolu Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam iyileşmesi ve kullanım daralması

  1. 1

    1350–1500

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: yavuz, yavuz göz, yavuz gün · sıfat

    Dönem anlamı

    Zarar veren, beğenilmeyen veya korku uyandıran nitelikte olan.

    anlam iyileşmesi ve kullanım daralması

    Dede Korkut'ta tehlikeli ve sert durum; Süheyl'de kötü gün, kötü göz ve gönül sıkıntısı bağlamları görülür.

    Günümüze uzanan değişim

    Tarihsel olumsuz anlam genel dilde daralmış; yavuz kimi bağlamlarda güçlü ve yiğit olumlu değerini kazanmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    215 Şığınma kimesneye yüz tutmağıl Hak’a niyyetüñi yavuz tutmağıl Şığınsaü peşimânhk ola şoft uç

    Süheyl ü Nev-bahâr · 1350 · PDF s. 217

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Atası ho cânından uşandıdı Çü şâh gördi oğlınun işi yavuz Veziri okıyup didi nidevüz

    Süheyl ü Nev-bahâr · 1350 · PDF s. 249

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Madde, yan biçim, çekimli biçim ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.

    Mesʿûd bin Ahmed (1991). Süheyl ü Nev-bahâr: İnceleme–Metin–Sözlük. Hazırlayan Cem Dilçin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.

    Kaynağa özgü çevriyazı, beyit bağlamı ve sözlük gönderimleri için eleştirel metin yayını.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: fena

    1. güncel anlam

    → kötü

    2. güncel anlam

    → üzücü

    3. güncel anlam

    İstenilen ve gereken nitelikte olmayan (kimse)

    4. güncel anlam

    Hoşa gitmeyen, rahatsız edici

    5. güncel anlam

    Davranışları toplumun ahlak anlayışına uymayan

    6. güncel anlam

    → çok

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Eski Anadolu Türkçesiyavuzsıfat
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: yavuzSüheyl ü Nev-bahâr: yavuz, yavuz göz, yavuz gün

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: yavuz; Süheyl ü Nev-bahâr: yavuz, yavuz göz, yavuz gün. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Zarar veren, beğenilmeyen veya korku uyandıran nitelikte olan.

Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta tehlikeli ve sert durum; Süheyl'de kötü gün, kötü göz ve gönül sıkıntısı bağlamları görülür.

Anlamsal gelişim notu: Tarihsel olumsuz anlam genel dilde daralmış; yavuz kimi bağlamlarda güçlü ve yiğit olumlu değerini kazanmıştır.

Çağdaş arama bağı: kötü, fena, yaman · anlam iyileşmesi ve kullanım daralması · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • yavuz (yalın biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 87-13, 176-2 (metin sayfası–satır)
  • yavuz (yalın biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 56. beyit; 215. beyit; 716. beyit; 718. beyit; 883. beyit; 1057. beyit; 1336. beyit; 1375. beyit; 1455. beyit; 1953. beyit; 2085. beyit; 2142. beyit; 2217. beyit; 2365. beyit; 2446. beyit
  • yavuz göz (çekimli biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 3603. beyit; 4494. beyit; 5317. beyit
  • yavuz gün (çekimli biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 4041. beyit

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

Korkut hay oğul Karçar 13 adama uş bögelek gibi bunludur, D88 ol bir yavuz canavardur, 1 hep bir yirde dirüp-dururam, gel gidelüm semüzin al aruğm 2 ko didi. Aldı Delü Karçarı bir pürelü

Eski Anadolu Türkçesi · Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 148 · çevriyazı güveni B

Yağrımnda 2 kalkan oynar yayası olur Yavuz yirlere yilteııdün kayıda 3 döngil Ağ şakallu babanı karıçuk olmış ananı buzlatmağıl

Eski Anadolu Türkçesi · Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 206 · çevriyazı güveni B

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Mesʿûd bin Ahmed (1991). Süheyl ü Nev-bahâr: İnceleme–Metin–Sözlük. Hazırlayan Cem Dilçin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.

Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · fena

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Madde geçmişi ve atıf

Güncel içerik sürümü ve kayıtlı editoryal olaylar yükleniyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

fenalık fenalaşma fena etmek fena olmak fenalaşmak fena bulmak fena vurmak fena yapmak fena yaparım fenalaştırma fenalaştırmak fenalık etmek fena kalplilik fena gözle bakmak

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.