kadeh
(isim, sıfat)
Arapça ḳadeḥ
· 2 anlam
Genellikle alkollü içecek sunulan ayaklı kap; bunun aldığı miktar.
Seçili Derlem İstatistikleri
İLERİ ÇÖZÜMLEMELER
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: 1310 · Kısasü’l-Enbiyâ · PDF s. 49
eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, yazarın esere H. 709'da başlayıp bir yılda tamamladığını ve H. 710/M. 1310 tarihini metnin sonundaki kayda dayandırır. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 12; metin sonu PDF s. 404
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
1200–1360 · Harezm Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: eş adlı tarihsel sözlükbirim ve sözcüksel değişim
-
1
Tarihsel kaynak
1200–1360
Harezm Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: adaḳ / ayaḳ, adaḳ, ayaḳ/ġ, ayaḳ/ġnı, ayaḳ/ġġa, ayaḳ/ġların, adaḳı, ayaḳ, ayaḳnı · ad
Dönem anlamı
İçki veya başka bir içeceğin sunulup içildiği kap.
eş adlı tarihsel sözlükbirim ve sözcüksel değişimKısasü’l-Enbiyâ ile Nehcü’l-Ferâdîs dizinleri sözcüğü içme bağlamında ayrı eş adlı madde olarak verir; Kur’an tefsirindeki 56b,10 tanığı cennet ehlinin birbirine kap sunmasını anlatır.
Günümüze uzanan değişim
Beden adıyla eş sesli bu kap adı Harezm metinlerinde adaḳ ve ayaḳ/ġ biçimleriyle görülür; çağdaş genel dilde anlamı kadeh karşılar.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
aydı men ediz-men. Kamuğ nerseler baş (18) kötürüp özlerini öge küwendiler. Ol hâlde yer tevazzuc kılıp aydı: men kamuğdın (19) zacif-men, adak altında-men,
Kısasü’l-Enbiyâ · 1310 · PDF s. 49
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
bu nerseler atını. Kavluhu tacâlâ: r>l ^jj L (11-33) (17) Âdem atlarnı aytu bérdi; bu yığaç, bu taş, bu suw, kamuğ nersenir] atını bu idiş, (18) bu ayak nime tegrede kamuğ tiller birle beyân kıldı. Hitâb keldi: Ey ferişteler siz- (19) -lerge
Kısasü’l-Enbiyâ · 1310 · PDF s. 53
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (4)
Rabgûzî, Nâsırü’d-dîn bin Burhânü’d-dîn (1997). Kısasü’l-Enbiyâ II: Dizin. Hazırlayan Aysu Ata. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Madde, yan biçim, çekimli biçim ve yaprak yüzü-satır gönderimleri için ana dizin.
Ata, Aysu (1998). Nehcü’l-Ferâdîs III: Dizin–Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Çekimli biçimler ile metin sayfası-satır gönderimleri için ana Nehcü’l-Ferâdîs dizini.
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.
Borovkov, A. K. (2002). Orta Asya’da Bulunmuş Kur’an Tefsirinin Söz Varlığı (XII–XIII. Yüzyıllar). Çevirenler Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu. Ankara: Türk Dil Kurumu.
XII–XIII. yüzyıl tefsirindeki kaynak biçim, bağlam ve yazma yaprağı-satır tanıkları.
-
2
Tarihsel kaynak
1350–1500
Eski Anadolu Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: ayaġ / ayaḫ / ayak, ayaġ, ayaġ ṭut-, ayaḫ, ayaḫ ṭut-, ayak, ayak dut-, ayak ṣun-, ayak ṭut-, ayak-ile, ayağı, ayağum · ad
Dönem anlamı
İçkinin doldurulup bir başkasına sunulduğu içme kabı.
eş adlı tarihsel sözlükbirim ve sözcüksel değişimSüheyl ü Nev-bahâr'daki ayaġ tut-, ayaḫ tut-, ayak dut- ve ayak sun- birleşimleri kabın mecliste elden ele verilmesini anlatır; Dede Korkut'ta ayak-ile ve belirtme durumundaki ayağı aynı kap adıdır.
Günümüze uzanan değişim
Beden adıyla eş sesli kap adı üç kaynak yazımıyla tanıklanır; çağdaş genel dilde bu anlamı kadeh karşılar.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
Ki key dinç olasın u başım esen Ayak kimse işigine admağıl Bal ola şanup ağuyı tatmağıl
Süheyl ü Nev-bahâr · 1350 · PDF s. 217
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Yine vardı karşusma dört tâk Ki basmaz idi anlara hiç ayak Bezenmiş yeşil kızıl u ağile
Süheyl ü Nev-bahâr · 1350 · PDF s. 234
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (2)
Mesʿûd bin Ahmed (1991). Süheyl ü Nev-bahâr: İnceleme–Metin–Sözlük. Hazırlayan Cem Dilçin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
Kaynağa özgü çevriyazı, beyit bağlamı ve sözlük gönderimleri için eleştirel metin yayını.
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Madde, yan biçim, çekimli biçim ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.
-
3
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: kadeh
1. güncel anlam
Gövdesi ince bir sapla tabana bağlanan, genellikle alkollü içeceklerin sunulduğu kap; ilgili: → bardak.
2. güncel anlam
Ayaklı içme kabının bir dolduruluşta aldığı miktar kadar; ilgili: → bardak.
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Harezm Türkçesiadaḳ / ayaḳad
Kaynak çevriyazıları:Kısasü’l-Enbiyâ: adaḳ, ayaḳ/ġ, ayaḳ/ġnı, ayaḳ/ġġa, ayaḳ/ġlarınNehcü’l-Ferâdîs: adaḳı, adaḳMuʿînü’l-Mürîd: ayaḳOrta Asya Kur’an Tefsiri: ayaḳnı
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kısasü’l-Enbiyâ: adaḳ, ayaḳ/ġ, ayaḳ/ġnı, ayaḳ/ġġa, ayaḳ/ġların; Nehcü’l-Ferâdîs: adaḳı, adaḳ; Muʿînü’l-Mürîd: ayaḳ; Orta Asya Kur’an Tefsiri: ayaḳnı. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İçki veya başka bir içeceğin sunulup içildiği kap.
Tarihsel bağlam: Kısasü’l-Enbiyâ ile Nehcü’l-Ferâdîs dizinleri sözcüğü içme bağlamında ayrı eş adlı madde olarak verir; Kur’an tefsirindeki 56b,10 tanığı cennet ehlinin birbirine kap sunmasını anlatır.
Anlamsal gelişim notu: Beden adıyla eş sesli bu kap adı Harezm metinlerinde adaḳ ve ayaḳ/ġ biçimleriyle görülür; çağdaş genel dilde anlamı kadeh karşılar.
Çağdaş arama bağı: kadeh · eş adlı tarihsel sözlükbirim ve sözcüksel değişim · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- adaḳ (yalın biçim)
Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 249r12 (yaprak yüzü–satır) - ayaḳ/ġ (yalın biçim)
Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 8v18, 88r14, 93r1, 115r3, 148r18, 157v3, 157v19, 157v20, 162v5 (yaprak yüzü–satır) - ayaḳ/ġnı (çekimli biçim)
Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 157v17, 157v20 (yaprak yüzü–satır) - ayaḳ/ġġa (çekimli biçim)
Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 88r14 (yaprak yüzü–satır) - ayaḳ/ġların (çekimli biçim)
Tanıklık: Kısasü’l-Enbiyâ, 93r1 (yaprak yüzü–satır) - adaḳı (çekimli biçim)
Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 264-10, 370-8 (metin sayfası–satır) - adaḳ (yalın biçim)
Tanıklık: Nehcü’l-Ferâdîs, 370-8 (metin sayfası–satır) - ayaḳ (yalın biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 190/1 (dörtlük/dize) - ayaḳnı (çekimli biçim)
Tanıklık: Orta Asya Kur’an Tefsiri, 56b,10 (yaprak yüzü–satır)
Eski Anadolu Türkçesiayaġ / ayaḫ / ayakad
Kaynak çevriyazıları:Süheyl ü Nev-bahâr: ayaġ, ayaġ ṭut-, ayaḫ, ayaḫ ṭut-, ayak, ayak dut-, ayak ṣun-, ayak ṭut-Dede Korkut Kitabı: ayak, ayak-ile, ayağı, ayağum
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Süheyl ü Nev-bahâr: ayaġ, ayaġ ṭut-, ayaḫ, ayaḫ ṭut-, ayak, ayak dut-, ayak ṣun-, ayak ṭut-; Dede Korkut Kitabı: ayak, ayak-ile, ayağı, ayağum. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İçkinin doldurulup bir başkasına sunulduğu içme kabı.
Tarihsel bağlam: Süheyl ü Nev-bahâr'daki ayaġ tut-, ayaḫ tut-, ayak dut- ve ayak sun- birleşimleri kabın mecliste elden ele verilmesini anlatır; Dede Korkut'ta ayak-ile ve belirtme durumundaki ayağı aynı kap adıdır.
Anlamsal gelişim notu: Beden adıyla eş sesli kap adı üç kaynak yazımıyla tanıklanır; çağdaş genel dilde bu anlamı kadeh karşılar.
Çağdaş arama bağı: kadeh · eş adlı tarihsel sözlükbirim ve sözcüksel değişim · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- ayaġ (yalın biçim)
Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 1791. beyit; 4237. beyit - ayaġ ṭut- (çekimli biçim)
Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 2323. beyit - ayaḫ (yalın biçim)
Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 2192. beyit; 2239. beyit; 2685. beyit; 4260. beyit; 4427. beyit - ayaḫ ṭut- (çekimli biçim)
Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 1062. beyit; 1160. beyit; 1619. beyit; 2162. beyit; 2316. beyit; 2796. beyit - ayak (yalın biçim)
Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 1074. beyit; 1116. beyit; 1160. beyit; 1791. beyit; 1792. beyit; 1794. beyit; 2246. beyit; 2297. beyit - ayak dut- (çekimli biçim)
Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 1062. beyit; 1160. beyit; 1162. beyit; 1619. beyit; 2162. beyit; 2316. beyit; 2796. beyit - ayak ṣun- (çekimli biçim)
Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 1218. beyit - ayak ṭut- (çekimli biçim)
Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 833. beyit; 1062. beyit; 2240. beyit - ayak (yalın biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 36-5, 123-1 (metin sayfası–satır) - ayak-ile (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 123-4 (metin sayfası–satır) - ayağı (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 71-13 (metin sayfası–satır) - ayağum (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 157-11 (metin sayfası–satır)
Tarihsel kaynaklardan derlem satırları
Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.
tişilerdin örtgü hem öz kızıdın 72 adak tizge tègrü bileki başı açar bolsa ma'zür karabaş kişi
Harezm Türkçesi · Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 101 · çevriyazı güveni A
tenahnuh bile öz arıt muttaki öhö teyü silkün adak yerge ur küdezmek t i leseıj yunuğnurj haki
Harezm Türkçesi · Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 103 · çevriyazı güveni A
bildiler kim bizke kelür tep. Peyğâmbar 'as aydı: Yâ Rebbı, anı tutğıl! (15) temiş erdi. Aiming tört adaqi yerke kömüldi. Ol kimerse çaqırdı: Yâ Muhammed, meni qodğıl, men rücü' qilayin, sarîga zahmat (16) tegürme-
Harezm Türkçesi · Nehcü’l-Ferâdîs · 1358’den önce · PDF s. 27 · çevriyazı güveni B
körgen turur, (10) vellkin körmeki köz birle ermes, taqi eşitgen turur, vellkin eşitmeki qulaq birle ermes. El taqi adaq, köz taqi qulaq cümlesi (11) ‘âcizhq nişânı turur, Tangrı te‘âlâqa ‘âcizhq revâ ermes. Peyğâmbar
Harezm Türkçesi · Nehcü’l-Ferâdîs · 1358’den önce · PDF s. 56 · çevriyazı güveni B
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Rabgûzî, Nâsırü’d-dîn bin Burhânü’d-dîn (1997). Kısasü’l-Enbiyâ II: Dizin. Hazırlayan Aysu Ata. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Ata, Aysu (1998). Nehcü’l-Ferâdîs III: Dizin–Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Borovkov, A. K. (2002). Orta Asya’da Bulunmuş Kur’an Tefsirinin Söz Varlığı (XII–XIII. Yüzyıllar). Çevirenler Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Mesʿûd bin Ahmed (1991). Süheyl ü Nev-bahâr: İnceleme–Metin–Sözlük. Hazırlayan Cem Dilçin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dede Korkut Kitabı I: Giriş–Metin–Faksimile (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · kadeh
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Bu maddeye atıf
Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
İlgili Sözler
kadehli
kadehdaş
kadehlik
kadehsiz
kadehçik
kadeh hücresi
kadeh kaldırmak
kadeh arkadaşlığı
kadeh tokuşturmak
topak
atma
bezm
dikmek
laleli
Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.